Psixoloq xəbərdarlıq edir: Emosiyaları inkar etmək və ya onları boğmağa çalışmaq uzunmüddətli perspektivdə daxili gərginliyi daha da artırır

Müasir dövrün dinamik və sürətli yaşam tərzi insan psixologiyasına da birbaşa təsir göstərir. Gərgin iş rejimi, informasiya bolluğu, sosial təzyiqlər və gündəlik həyatın gözlənilməz çətinlikləri bir çox hallarda insanlarda stress, emosional yorğunluq və daxili balansın pozulmasına səbəb olur. Belə vəziyyətlərdə psixoloji dayanıqlılığın qorunması, emosiyaların düzgün idarə olunması və sağlam düşüncə tərzinin formalaşdırılması artıq sadəcə fərdi bacarıq deyil, həm də həyat keyfiyyətini müəyyən edən əsas amillərdən biri kimi çıxış edir. Bu baxımdan, insanın çətin situasiyalarda özünü necə idarə etməsi, emosional reaksiyalarını necə tənzimləməsi və daxili sabitliyini hansı üsullarla qoruya bilməsi aktual elmi və praktiki mövzulardandır. Psixoloji müdafiə mexanizmlərinin rolu, sosial dəstəyin əhəmiyyəti, eləcə də gündəlik vərdişlərin psixoloji sağlamlığa təsiri bu sahədə xüsusi önəm daşıyır.

Tövsiyə: Emosiyanl qəbul etmək, onu adlandırmaq və problemi real,
idarə oluna bilən hissələrə bölərək həll etməkdir

Mövzu ilə bağlı bir sıra mühüm məqamlara aydınlıq gətirmək məqsədilə Təranə Paşayeva – “Loqos” Psixoloji və Nitq İnkişaf Mərkəzinin rəhbəri, “Psixoloji Xidmət və Tədqiqatlar Mərkəzi” İctimai Birliyinin sədri, psixologiya üzrə fəlsəfə doktoru ilə həmsöhbət olduq. Təranə Paşayeva “İki sahil”ə müsahibəsində gündəlik stress, emosional dayanıqlılıq və psixoloji balansın qorunması ilə bağlı mühüm məqamlara aydınlıq gətirib, müasir dövrdə insanların üzləşdiyi psixoloji çətinliklər və onlardan çıxış yolları barədə fikirlərini bölüşüb.

-İnsanlar gündəlik stress və çətinliklərlə üzləşəndə ən çox hansı səhvləri edirlər və bu hallardan necə çıxmaq olar?

-İnsanların ən çox etdiyi səhvlərdən biri emosiyalarını inkar etmək və ya onları “boğmağa” çalışmaqdır. Bu isə zamanla daxili gərginliyin daha da artmasına səbəb olur. Digər bir yanlış yanaşma problemləri ümumiləşdirərək hər şeyi “fəlakət” kimi görməkdir. Bəziləri isə yardım istəməkdən çəkinir və hər şeyi tək həll etməyə çalışır. Bu vəziyyətdən çıxış üçün ilk addım emosiyanı qəbul etmək və onu adlandırmaqdır. Daha sonra problemi hissələrə bölərək real və idarə oluna bilən addımlar müəyyən etmək vacibdir. Sosial dəstək və sağlam gündəlik rejim də stresslə mübarizədə mühüm rol oynayır. 

-Çətin vəziyyətlərdə özünü qorumaq üçün istifadə olunan psixoloji üsullar həmişə faydalı olurmu?

-Psixoloji müdafiə mexanizmləri insanın özünü qoruması üçün təbii olaraq formalaşır və qısa müddətdə faydalı ola bilər. Məsələn, inkar və ya diqqəti yayındırma ilk mərhələdə ağrını azaltmağa kömək edir. Lakin bu üsullar uzun müddət istifadə edildikdə reallıqdan uzaqlaşmaya səbəb ola bilər. Bu da problemin həllini gecikdirir və daxili gərginliyi artırır. Sağlam yanaşma bu mexanizmləri fərq etmək və tədricən daha adaptiv üsullarla əvəz etməkdir. Məsələn, emosiyaları ifadə etmək və vəziyyəti analiz etmək daha effektivdir. Yəni bu üsulların faydalılığı onların necə və nə qədər istifadə olunmasından asılıdır. 

- Böyük uğursuzluq və ya itki ilə qarşılaşan insanlarda emosional bərpa prosesi necə sürətlənə bilər?

-Emosional bərpa üçün ən vacib addım yaşanan hisslərə icazə verməkdir. İnsanlar çox vaxt tez “özünə gəlməyə” çalışır, amma bu prosesin təbii mərhələləri var. Duyğuların ifadəsi, xüsusilə danışmaq və ya yazmaq, daxili yükü azaldır. Sosial dəstək — ailə, dost və ya mütəxəssis — bərpanı əhəmiyyətli dərəcədə sürətləndirir. Eyni zamanda, gündəlik rutinə tədricən qayıtmaq psixoloji stabillik yaradır. Kiçik uğurların qeyd olunması özünəinamı bərpa edir. Lazım gəldikdə psixoloji yardım almaq bu prosesi daha sağlam və davamlı edir.

-İnsanlar həyat məqsədini tapa bilmədikdə motivasiyasını itirirlər. Bu vəziyyətdə psixoloji dayanıqlılığı qorumağın yolları hansılardır?

-Həyat məqsədinin olmaması tez-tez daxili boşluq və motivasiya itkisi yaradır. Bu vəziyyətdə insan böyük məqsədlərdən daha çox kiçik və real hədəflərə fokuslanmalıdır. Öz dəyərlərini müəyyən etmək - nəyin həqiqətən vacib olduğunu anlamaq - istiqamət tapmağa kömək edir. Müxtəlif fəaliyyətləri sınamaq da özünü tanımaq baxımından faydalıdır. Rutinin qorunması və fiziki aktivlik psixoloji dayanıqlılığı gücləndirir. Özünü başqaları ilə müqayisə etməmək də vacibdir. Bu mərhələni bir axtarış prosesi kimi qəbul etmək insanı daha sabit saxlayır. Müasir həyat tempində insanlar tez yorulur və stress altında qalır. Öz daxili balansını qorumaq üçün hansı sadə, amma effektiv gündəlik vərdişlər tövsiyə olunur? Gündəlik həyatın balansı üçün ən vacib vərdişlərdən biri keyfiyyətli yuxudur. Hər gün eyni saatda yatmaq və oyanmaq sinir sistemini tənzimləyir. Qısa fasilələr vermək və gün ərzində 5-10 dəqiqəlik “pauzalar” etmək zehni yüklənməni azaldır. Fiziki aktivlik, hətta gündəlik 20-30 dəqiqəlik yürüş belə stressi əhəmiyyətli dərəcədə azaldır. Nəfəs məşqləri və mindfulness texnikaları emosional sabitliyi artırır. Sosial əlaqələri qorumaq da daxili balans üçün vacibdir. Eyni zamanda, informasiya yükünü azaltmaq, xüsusilə sosial mediadan məsafə saxlamaq faydalıdır. 

- Çətin həyat vəziyyətlərində emosiyalarını idarə edə bilən insanlar daha tez bərpa olurlar. Bu bacarıqları necə inkişaf etdirmək olar?

- Emosiyaları idarə etmək üçün ilk addım onları tanımaq və adlandırmaqdır. İnsan nə hiss etdiyini başa düşmədikcə onu idarə etmək çətin olur. Nəfəs texnikaları və bədənə fokuslanma ani reaksiyaları azaltmağa kömək edir. Düşüncə ilə emosiyanın fərqini anlamaq da vacibdir. Məsələn, “mən uğursuzam” düşüncəsi ilə “mən məyusam” hissi eyni deyil. Yazmaq və ya refleksiya etmək emosional aydınlıq yaradır. Bu bacarıqlar zamanla və təcrübə ilə inkişaf edir. Zəruri hallarda psixoloq dəstəyi prosesi sürətləndirə bilər.

- İnsanlar həyatda çətin seçimlərlə üzləşəndə daxili səs və intuisiya onlara nə qədər kömək edə bilər, və bunu necə düzgün dinləmək olar?

-İntuisiya insanın əvvəlki təcrübələrinin və qeyri-şüuri biliklərinin nəticəsidir. Bəzən sürətli qərarlar üçün faydalı ola bilər, xüsusilə tanış vəziyyətlərdə. Lakin yalnız intuisiya ilə qərar vermək riskli ola bilər. Sağlam yanaşma intuisiya ilə məntiqi düşüncəni balanslaşdırmaqdır. Daxili səsi dinləmək üçün sakit mühit və özünlə tək qalmaq vacibdir. Eyni zamanda emosional vəziyyətin təsirini də nəzərə almaq lazımdır. Güclü qorxu və ya həyəcan intuisiya ilə qarışa bilər. Ona görə qərarları tələsmədən və şüurlu şəkildə vermək daha məqsədəuyğundur. 

- Həyatın çətin anlarında emosiyalarımızı idarə etmək və sakit qalmaq üçün hansı praktiki üsulları tövsiyə edirsiniz?

-Ən effektiv üsullardan biri dərin və ritmik nəfəs alma texnikalarıdır. Bu, sinir sistemini sakitləşdirir və panikanı azaldır. Emosiyanı basdırmaq əvəzinə onu qəbul etmək daha sağlamdır. Qısa müddətlik fasilə vermək və vəziyyətdən uzaqlaşmaq da faydalıdır. Fiziki hərəkət, məsələn yürüş, emosional gərginliyi azaldır. Eyni zamanda, düşüncələri kağıza yazmaq və ya kimsə ilə bölüşmək rahatlıq yaradır. Bu üsullar müntəzəm tətbiq edildikdə daha təsirli olur.

Yaqut Ağaşahqızı, “İki sahil”