17 noyabr 2026 13:14
128

DƏYİŞƏN DÜNYA NİZAMINDA AZƏRBAYCAN-BÖYÜK BRİTANİYA ƏMƏKDAŞLIĞININ YENİ ARXİTEKTURASI

2026-cı il noyabrın 12-də Azərbaycan Respublikası ilə Böyük Britaniya və Şimali İrlandiya Birləşmiş Krallığı arasında Strateji Tərəfdaşlıq haqqında Birgə Bəyannamənin imzalanması ölkəmizin xarici siyasətində mühüm diplomatik hadisə olmaqla yanaşı, dəyişən beynəlxalq münasibətlər sistemində Azərbaycanın artan geosiyasi rolunun növbəti təzahürüdür. Dublin şəhərində Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev və Böyük Britaniyanın Baş naziri Endi Börnhəm tərəfindən imzalanan bu sənəd iki dövlət arasında uzun illər ərzində formalaşmış əməkdaşlığın yeni siyasi və institusional mərhələyə keçidini ifadə edir. Bəyannamənin əhəmiyyətini yalnız Azərbaycan-Böyük Britaniya münasibətlərinin ikitərəfli çərçivəsində qiymətləndirmək düzgün olmazdı. Sənəd, eyni zamanda, Cənubi Qafqazda yaranmış yeni geosiyasi reallıqlar, Avropanın enerji təhlükəsizliyi, Avrasiya nəqliyyat-kommunikasiya xətlərinin əhəmiyyəti və qlobal güc mərkəzləri arasında rəqabətin intensivləşməsi kontekstində xüsusi məna daşıyır.

Tarixi əlaqələrdən strateji tərəfdaşlığa

Azərbaycan ilə Böyük Britaniya arasında münasibətlərin möhkəm tarixi və siyasi əsası mövcuddur. Xüsusilə Azərbaycanın müstəqilliyinin bərpasından sonrakı dövrdə bu əlaqələr qarşılıqlı maraqlar və praqmatik əməkdaşlıq prinsipləri əsasında inkişaf etmişdir. 1994-cü il fevralın 23-də imzalanmış Dostluq və Əməkdaşlıq haqqında Birgə Bəyannamə, eləcə də 1998-ci il iyulun 21-də qəbul edilmiş Dostluq Münasibətləri və Tərəfdaşlıq haqqında Birgə Bəyannamə ikitərəfli münasibətlərin siyasi-hüquqi əsaslarının formalaşmasında mühüm rol oynamışdır. Böyük Britaniyanın Azərbaycanın enerji sektoruna marağı və ölkəmizdə həyata keçirilən beynəlxalq enerji layihələrində iştirakı münasibətlərin inkişafına ciddi təsir göstərmişdir. Xəzər hövzəsinin enerji ehtiyatlarının dünya bazarlarına çıxarılması, xüsusilə Bakı-Tbilisi-Ceyhan neft kəməri kimi strateji layihələr iki ölkə arasında uzunmüddətli iqtisadi qarşılıqlı asılılıq və etimad mühitinin yaranmasına şərait yaratmışdır. Lakin yeni Bəyannamənin əsas fərqləndirici cəhəti ondan ibarətdir ki, əməkdaşlıq artıq yalnız enerji və iqtisadi maraqlarla məhdudlaşmır. Müdafiə və təhlükəsizlik, ticarət və investisiya, təhsil və innovasiya kimi üç fundamental istiqamətin vahid strateji çərçivədə birləşdirilməsi münasibətlərin daha çoxşaxəli xarakter aldığını göstərir. Bu baxımdan sənəd iki ölkənin mövcud əməkdaşlığının sadəcə davamı deyil, onun gələcək inkişaf istiqamətlərini müəyyənləşdirən siyasi yol xəritəsi kimi qiymətləndirilə bilər.

Yeni geosiyasi reallıqlar və təhlükəsizlik əməkdaşlığı

Müasir beynəlxalq münasibətlər sistemi mürəkkəb transformasiya prosesindən keçir. Ənənəvi güc balansının dəyişməsi, regional münaqişələr, böyük dövlətlər arasında geosiyasi rəqabət, enerji və nəqliyyat təhlükəsizliyi məsələləri dövlətlərin xarici siyasət prioritetlərinə birbaşa təsir göstərir. Belə şəraitdə Azərbaycan kimi mühüm geostrateji mövqeyə malik dövlətlər üçün beynəlxalq tərəfdaşlıqların şaxələndirilməsi xüsusi əhəmiyyət kəsb edir.

Bəyannamənin müdafiə və təhlükəsizlik bölməsi bu baxımdan diqqətəlayiqdir. Sənəddə hərbi təlim, müdafiə potensialının artırılması, müdafiə sənayesi sahəsində əməkdaşlıq imkanlarının araşdırılması, hüquq-mühafizə orqanları arasında əlaqələrin gücləndirilməsi, sərhəd idarəçiliyi və hüquqi əməkdaşlıq kimi məsələlər əksini tapmışdır. Bu istiqamətlər Azərbaycanın milli təhlükəsizlik maraqları baxımından əhəmiyyətlidir. Çünki müasir təhlükəsizlik anlayışı artıq yalnız hərbi güc və ərazi müdafiəsi ilə məhdudlaşmır. Kibertəhlükəsizlik, sərhəd təhlükəsizliyi, institusional dayanıqlılıq, terrorçuluq və transmilli təhdidlərə qarşı mübarizə də dövlətlərin təhlükəsizlik strategiyasının ayrılmaz komponentlərinə çevrilmişdir. Burada mühüm məqam ondan ibarətdir ki, Azərbaycan Böyük Britaniya ilə əməkdaşlığını hər hansı üçüncü dövlətə qarşı yönəlmiş siyasət kimi deyil, milli maraqların qorunmasına və beynəlxalq təhlükəsizlik sahəsində imkanların genişləndirilməsinə xidmət edən tərəfdaşlıq kimi inkişaf etdirir. Bu yanaşma Azərbaycanın müstəqil və çoxvektorlu xarici siyasət kursunun mahiyyətinə uyğundur.

Enerji təhlükəsizliyi və Orta Dəhlizin geosiyasi əhəmiyyəti

Azərbaycan-Böyük Britaniya münasibətlərinin yeni mərhələsində iqtisadi və enerji əməkdaşlığı xüsusi yer tutur. Böyük Britaniyanın uzun illərdir Azərbaycanın enerji sektorunda iştirak etməsi ölkəmizin Avropanın enerji təhlükəsizliyində rolunun formalaşmasına töhfə vermişdir. Lakin müasir mərhələdə enerji təhlükəsizliyi anlayışı daha geniş məzmun kəsb edir. Ənənəvi enerji resursları ilə yanaşı, bərpaolunan enerji, yaşıl maliyyələşdirmə, aşağıkarbonlu texnologiyalar və enerji mənbələrinin şaxələndirilməsi beynəlxalq əməkdaşlığın əsas istiqamətlərinə çevrilir. Bəyannamədə bu məsələlərin ayrıca vurğulanması Azərbaycanın enerji siyasətinin yeni inkişaf mərhələsi ilə uzlaşır.

Digər mühüm istiqamət Orta Dəhlizin inkişafıdır. Qlobal ticarət marşrutlarının şaxələndirilməsi, Avropa ilə Asiya arasında etibarlı nəqliyyat bağlantılarının yaradılması və regional logistika imkanlarının genişləndirilməsi Azərbaycanın geosiyasi əhəmiyyətini artıran əsas amillərdəndir. Orta Dəhliz yalnız iqtisadi və kommersiya layihəsi deyil, həm də Avrasiya məkanında yeni geoiqtisadi münasibətlərin formalaşmasına təsir göstərən strateji bağlantıdır. Bu marşrutun inkişafı Azərbaycanın tranzit imkanlarının genişlənməsi, beynəlxalq investisiyaların cəlb edilməsi və regional əməkdaşlığın dərinləşməsi baxımından mühüm perspektivlər açır. Böyük Britaniyanın bu istiqaməti dəstəkləməsi Londonun Avrasiya məkanında iqtisadi və nəqliyyat bağlantılarına artan marağının göstəricisi kimi də qiymətləndirilə bilər. Azərbaycanın coğrafi mövqeyi, mövcud nəqliyyat infrastrukturu və regional əməkdaşlıq potensialı bu tərəfdaşlığı hər iki ölkə üçün əhəmiyyətli edir.

Cənubi Qafqazda sülh və Azərbaycanın beynəlxalq mövqeyi

Bəyannamənin siyasi baxımdan diqqətçəkən müddəalarından biri beynəlxalq hüququn prinsiplərinə, dövlətlərin suverenliyinə, müstəqilliyinə və ərazi bütövlüyünə hörmətin bir daha təsdiq edilməsidir. Sənəddə BMT Nizamnaməsinə və beynəlxalq səviyyədə tanınmış sərhədlərin toxunulmazlığı prinsipinə xüsusi yer verilməsi Azərbaycanın xarici siyasətinin fundamental prinsipləri ilə uzlaşır. Bununla yanaşı, 2025-ci il avqustun 8-də Vaşinqtonda keçirilmiş Azərbaycan-Ermənistan sülh zirvəsinin əhəmiyyətinin vurğulanması və münasibətlərin normallaşdırılması istiqamətində atılan addımların alqışlanması Böyük Britaniyanın regionda davamlı sülhə dəstəyini nümayiş etdirir.

Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü və suverenliyini tam bərpa etməsindən sonra Cənubi Qafqazda yaranmış yeni reallıqlar regionun beynəlxalq siyasi və iqtisadi münasibətlər sistemində yerini də dəyişmişdir. Artıq regional əməkdaşlığın gələcəyi münaqişə və qarşıdurma məntiqindən deyil, suverenlik, qarşılıqlı maraqlar, kommunikasiya əlaqələrinin bərpası və iqtisadi inteqrasiya prinsiplərindən asılıdır. Bu baxımdan Böyük Britaniyanın Azərbaycanla strateji tərəfdaşlıq münasibətlərini rəsmiləşdirməsi və regionda sülh prosesinə dəstəyini ifadə etməsi mühüm siyasi məna daşıyır. Bununla belə, davamlı sülhün təmin olunması yalnız siyasi bəyanatlarla deyil, qarşılıqlı öhdəliklərin yerinə yetirilməsi və regional əməkdaşlığın praktik mexanizmlərinin formalaşdırılması ilə mümkündür.

Təhsil, innovasiya və gələcəyə yönəlmiş əməkdaşlıq

Bəyannamənin üçüncü istiqaməti olan təhsil və innovasiya sahəsi də xüsusi əhəmiyyətə malikdir. Müasir dünyada dövlətlərin rəqabət qabiliyyəti yalnız təbii resurslar və hərbi potensialla deyil, elmi-texnoloji inkişaf, insan kapitalı və innovasiya imkanları ilə də müəyyən olunur. Ali təhsil, peşə hazırlığı, elmi tədqiqatlar, süni intellekt, rəqəmsal idarəetmə və texnoloji innovasiyalar üzrə əməkdaşlığın nəzərdə tutulması Azərbaycan üçün uzunmüddətli inkişaf perspektivləri yaradır. Xüsusilə universitetlər, elmi-tədqiqat institutları və sənaye müəssisələri arasında birbaşa tərəfdaşlığın genişləndirilməsi vacibdir. Bu istiqamətdə əməkdaşlıq yalnız bilik və təcrübə mübadiləsi ilə məhdudlaşmamalı, həm də yeni texnologiyaların tətbiqinə, müasir mütəxəssislərin hazırlanmasına və ölkənin intellektual potensialının gücləndirilməsinə xidmət etməlidir. Azərbaycanın gənc nəslinin beynəlxalq təhsil və elmi mübadilə imkanlarının genişləndirilməsi də bu tərəfdaşlığın mühüm sosial nəticələrindən biri ola bilər.

Çoxvektorlu xarici siyasətin yeni imkanları

Azərbaycanın xarici siyasətinin mühüm xüsusiyyətlərindən biri müxtəlif güc mərkəzləri ilə qarşılıqlı maraqlara əsaslanan münasibətləri inkişaf etdirməsidir. Türkiyə ilə müttəfiqlik, Avropa İttifaqı ilə enerji və iqtisadi əməkdaşlıq, ABŞ ilə strateji dialoq, Rusiya və digər regional dövlətlərlə münasibətlər, eləcə də Türk Dövlətləri Təşkilatı çərçivəsində inteqrasiya təşəbbüsləri bu siyasətin müxtəlif istiqamətlərini təşkil edir.

Böyük Britaniya ilə strateji tərəfdaşlığın yeni mərhələyə yüksəlməsi də həmin çoxvektorlu yanaşmanın məntiqi davamıdır. Burada Azərbaycanın əsas üstünlüyü beynəlxalq münasibətlərdə öz milli maraqlarını müstəqil müəyyənləşdirmək və tərəfdaşlıq əlaqələrini konkret siyasi, iqtisadi və təhlükəsizlik prioritetləri əsasında qurmaq imkanına malik olmasıdır. Strateji tərəfdaşlıq anlayışı yalnız siyasi bəyanatlarla deyil, real əməkdaşlıq mexanizmləri, qarşılıqlı etimad və uzunmüddətli maraqların uzlaşdırılması ilə məzmun qazanır. Bu baxımdan Bəyannamədə üç əsas istiqamət üzrə irəliləyişin müzakirəsi üçün hər il Strateji Tərəfdaşlıq görüşlərinin keçirilməsinin nəzərdə tutulması xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Bu mexanizm sənəddə ifadə olunmuş siyasi niyyətlərin praktiki nəticələrə çevrilməsi üçün institusional imkan yaradır.

Nəticə etibarilə, Azərbaycan ilə Böyük Britaniya arasında imzalanmış Strateji Tərəfdaşlıq haqqında Birgə Bəyannamə ölkəmizin beynəlxalq münasibətlər sistemində mövqeyinin möhkəmlənməsi, xarici siyasət əlaqələrinin şaxələndirilməsi və yeni əməkdaşlıq imkanlarının formalaşması baxımından mühüm əhəmiyyətə malikdir. Bu sənəd bir daha göstərir ki, müasir beynəlxalq münasibətlərdə Azərbaycanın rolu yalnız coğrafi mövqeyi və enerji resursları ilə müəyyən olunmur. Ölkəmiz həm də regional təhlükəsizlik, beynəlxalq nəqliyyat bağlantıları, enerji təchizatının şaxələndirilməsi və yeni geoiqtisadi münasibətlərin formalaşmasında mühüm tərəfdaş kimi çıxış edir. Əsas məsələ əldə olunmuş siyasi razılaşmaların ardıcıl və səmərəli şəkildə həyata keçirilməsidir. Çünki strateji tərəfdaşlığın həqiqi dəyəri imzalanmış sənədlərin sayında deyil, onların yaratdığı konkret nəticələrdə, qarşılıqlı etimadın möhkəmlənməsində və dövlətlərin milli maraqlarına verdiyi töhfədə ifadə olunur. Azərbaycan-Böyük Britaniya münasibətlərinin yeni mərhələsi məhz bu baxımdan qiymətləndirilməli, ölkəmizin müstəqil xarici siyasət kursunun və beynəlxalq əməkdaşlıq imkanlarının genişlənməsinin mühüm istiqamətlərindən biri kimi nəzərdən keçirilməlidir.

Emin ŞIXƏLİYEV,
Naxçıvan MR Ali Məclisinin deputatı,
Naxçıvan Dövlət Universitetinin dosenti, tarix elmləri doktoru