Prezident İlham Əliyevin 2026-cı il aprelin 27-də Çexiya Respublikasının Baş naziri Andrey Babişin Azərbaycana rəsmi səfəri zamanı mətbuata verdiyi bəyanat, enerji təhlükəsizliyindən tutmuş strateji tərəfdaşlığa qədər geniş spektri əhatə edən mühüm mesajlarla yadda qaldı. Bu bəyanatın ən diqqətçəkən hissəsi, Azərbaycan Prezidentinin qətiyyətlə vurğuladığı bir fakt idi: Azərbaycan qazı hazırda 16 ölkəyə ixrac edilir və həmin ölkələrdən 10-u Avropa İttifaqının üzvüdür. Bu rəqəmlər təsadüfi deyil; onlar Azərbaycanın enerji diplomatiyasının son on ildə nə qədər uğurlu bir strateji xətt üzrə inkişaf etdiyini açıq şəkildə göstərir. Belə ki, Cənub Qaz Dəhlizinin işə salınmasından ötən illər ərzində Azərbaycan təkcə Cənubi Avropada deyil, həm də Mərkəzi Avropada özünü etibarlı və əvəzedilməz tərəfdaş kimi təsdiq etməyi bacarıb. Sözügedən 10 Avropa İttifaqı ölkəsi arasında İtaliya, Yunanıstan, Bolqarıstan, Rumıniya, Macarıstan, Xorvatiya, Sloveniya, Slovakiya, Avstriya və nəhayət, Çexiya özü də mövcuddur. Çexiya Baş nazirinin səfəri fonunda bu faktuallığın xüsusilə vurğulanması, birbaşa ev sahibi ölkəyə göndərilən diplomatik siqnal kimi dəyərləndirilə bilər: Bakı, Praqaya təkcə hazırkı əməkdaşlıq üçün deyil, gələcək perspektivlər üçün də geniş qapı açır.
Azərbaycan ilə Çexiya arasındakı ikitərəfli münasibətlər isə təsadüfi deyil, dərin tarixi köklərə və sistematik inkişafa malikdir. Azərbaycan Xarici İşlər Nazirliyinin rəsmi platformasında dəqiqləşdirildiyi kimi, Çexiya (31 dekabr 1992-ci ilə qədər Çexoslovakiya) Azərbaycanın müstəqilliyini 1992-ci il yanvarın 8-də tanımış, diplomatik münasibətlər isə 27 yanvar 1993-cü ildə qurulmuşdur. Azərbaycanın Çexiyadakı Səfirliyi 2005-ci il oktyabrın 31-də, Çexiyanın Azərbaycandakı Səfirliyi isə 2019-cu il sentyabrın 24-də təsis edilmişdir. Bu rəsmi təqvimin göstərdiyi kimi, iki ölkə arasında münasibətlər heç vaxt məhz protokol səviyyəsində qalmamışdır. Xüsusilə 2015-ci il sentyabrın 15-də Bakıda imzalanmış “Strateji Tərəfdaşlıq haqqında Birgə Bəyannamə” münasibətlərin keyfiyyətcə yeni mərhələyə qədəm qoymasını rəsmiləşdirmişdi. Bu sənəddən sonra dövlət başçılarının, xarici işlər nazirlərinin və parlament sədrlərinin qarşılıqlı səfərləri mütəmadi xarakter almışdır. Məlumat üçün qeyd edək ki, Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev Çexiyaya beş səfər edib, sonuncu işgüzar səfər 6-7 oktyabr 2022-ci il tarixində baş tutub. Çexiya Prezidenti səviyyəsində isə iki rəsmi səfər qeydə alınıb, sonuncu Miloş Zemanın 15-17 sentyabr 2015-ci il səfəri olub. Xarici işlər nazirləri səviyyəsində isə təmaslar daha da intensiv olub: Azərbaycanın xarici işlər naziri Çexiyaya üç dəfə səfər edib, sonuncu rəsmi səfər 22-23 aprel 2024-cü ilə təsadüf edir; Çexiyanın xarici işlər naziri isə Azərbaycana dörd dəfə səfər edib, sonuncu işgüzar səfər Yakub Kulhanek tərəfindən 29 sentyabr – 1 oktyabr 2021-ci ildə həyata keçirilib. Bu siyahıya parlamentlərarası əlaqələr də daxildir – Azərbaycan Milli Məclisində Azərbaycan-Çexiya parlamentlərarası əlaqələr üzrə işçi qrupu (rəhbər Elnur Allahverdiyev), Çexiya Parlamentinin Deputatlar Palatasında isə Çexiya-Azərbaycan işçi qrupu (rəhbər Yan Kubik) fəaliyyət göstərir. Milli Məclisin sədri Sahibə Qafarova Çexiyaya 30 noyabr – 2 dekabr 2023-cü ildə rəsmi səfər edib, Çexiya Parlamenti sədrinin Azərbaycana üç səfəri olub, sonuncu rəsmi səfər 16 may 2019-cu ildə Radek Vondraçek tərəfindən baş tutub.
Göründüyü kimi, bu intensiv təmaslar fonunda Baş nazir Andrey Babişin 2026-cı ilin aprelində Bakıya səfəri heç də təsadüfi deyil. Bu səfər, əslində, artıq illərdir davam edən sistemli əməkdaşlığın növbəti mərhələsini rəsmiləşdirmək məqsədi daşıyırdı. Məhz bu səfər zamanı Prezident İlham Əliyevin bəyanatında ölkəmizin qaz ixracının 16 ölkəyə çatması faktı xüsusi çəki qazanırdı. Çünki Çexiya – Avropanın sənaye ürəyi sayıla biləcək bu ölkə – təbii qaz təchizatının şaxələndirilməsinə ehtiyac duyan dövlətlərdəndir. Rusiya qazından asılılığın siyasi və iqtisadi risklərinin hər il daha da bariz şəkildə ortaya çıxdığı bir mühitdə, Azərbaycan təkcə Cənubi Qaz Dəhlizi ilə deyil, həm də özünün etibarlı tranzit və ixrac infrastrukturu ilə Avropanın enerji təhlükəsizliyinin ayrılmaz hissəsinə çevrilib. Məhz buna görə də “10 Avropa İttifaqı ölkəsi” ifadəsi bir növ etimad sertifikatı rolunu oynayır. Bu o deməkdir ki, artıq Azərbaycan qazı Avropada təkcə alternativ deyil, strateji mənbə kimi qəbul edilir.
İqtisadi əməkdaşlıq sahəsinə nəzər salsaq, görərik ki, Azərbaycan və Çexiya arasında 30-dan çox sənəd imzalanıb və bu sənədlər ticarətdən tutmuş elmi-texniki əməkdaşlığa qədər geniş sahəni əhatə edir. 2011-ci ildə yaradılmış “Azərbaycan Respublikası Hökuməti və Çex Respublikası Hökuməti arasında iqtisadi, elmi-texniki və mədəni əməkdaşlıq üzrə Qarışıq Komissiya” artıq beş iclas keçirib, sonuncu iclas 3 mart 2023-cü ildə Praqada baş tutub. Komissiyaya Azərbaycan tərəfdən iqtisadiyyat nazirinin müavini Sahib Məmmədov, Çexiya tərəfdən isə sənaye və ticarət nazirinin müavini Petr Treşnak rəhbərlik edir. Statistik göstəricilər də bu əməkdaşlığın dinamikasını göz önünə sərir. Belə ki, 2019-cu ildə 703 milyon ABŞ dolları olan ticarət dövriyyəsi, pandemiya səbəbindən 2020-ci ildə 229 milyon dollara düşsə də, sonrakı illərdə sürətlə bərpa olunaraq 2022-ci ildə 922 milyon dollara, 2023-cü ildə isə 684 milyon dollara çatmışdır. Diqqətçəkən məqam odur ki, Azərbaycanın ixracı 2023-cü ildə 767 milyon dollar təşkil edərək idxalı (83 milyon dollar) xeyli üstələmişdir. Bu da göstərir ki, Azərbaycan Çexiya üçün təkcə idxal bazarı deyil, həm də mühüm ticarət tərəfdaşıdır. 2024-cü il yanvarın 1-nə olan məlumata əsasən, Azərbaycanda 33 Çexiya investisiyalı kommersiya qurumu qeydiyyatdadır ki, onlardan 20-nin fəaliyyəti aktivdir. Bu qurumlar sənaye, nəqliyyat, tikinti, ticarət və xidmət sahələrini əhatə edir, yəni Çexiya biznesi Azərbaycan iqtisadiyyatına sadəcə sərmayə qoymur, həm də burada uzunmüddətli mövcudluğu hədəfləyir.
Təbii ki, 2026-cı il aprelin 27-də verilən mətbuat bəyanatı məhz bu zəngin siyasi və iqtisadi fonun nəticəsi idi. Prezident İlham Əliyevin vurğuladığı “16 ölkəyə ixrac, 10-u Aİ üzvüdür” mesajı, əslində, Çexiya kimi bir ölkəyə çox dolğun bir təklif idi: “Biz artıq Avropanın enerji xəritəsində daimi oyunçuyuq, sizinlə əməkdaşlığımız strateji xarakter daşıyır, indi bu əməkdaşlığı yeni sahələrdə də genişləndirməyin vaxtıdır.” Mətbuata bəyanatın məhz bu hissəsi göstərir ki, Azərbaycanın enerji strategiyası sadəcə ixrac rəqəmlərinin artırılması ilə məhdudlaşmır – o, həm də qlobal enerji arxitekturasında öz siyasi çəkisini artırmağa xidmət edir.
Çexiya Baş nazirinin səfərinin əhəmiyyətini artıran digər məqam isə qlobal enerji bazarında baş verən dəyişikliklər idi. 2025-ci ilin sonunda Rusiya qazının Avropaya tranziti ilə bağlı köhnə müqavilələrin bir qisminin başa çatması və yenilənməməsi, Avropa İttifaqı ölkələrini alternativ mənbələrə daha ciddi yönəlməyə məcbur etmişdir. Bu fonda Cənub Qaz Dəhlizinin əhəmiyyəti bir neçə dəfə artmış, Azərbaycanın Mərkəzi Avropa ölkələri ilə bilavasitə enerji dialoqu gündəmə gəlmişdir. Çexiya məhz bu məqamda Bakıya səfər edərək gələcək uzunmüddətli təchizat mexanizmlərini müzakirə etmişdir. Prezident İlham Əliyevin bəyanatındakı “10 Aİ ölkəsi” faktoru, Çexiya üçün bir növ “təhlükəsizlik şəbəkəsi” təklifi idi: bu qədər Avropa ölkəsi artıq bu yolu sınaqdan keçirib, siz də bu təcrübəyə etibar edə bilərsiniz.
Yekun olaraq demək olar ki, Prezident İlham Əliyevin 27 aprel 2026-cı il tarixli mətbuat bəyanatı təkcə jurnalistlər üçün nəzərdə tutulmuş adi bir açıqlama deyildi. Bu, Azərbaycanın enerji diplomatiyasının, strateji tərəfdaşlıq siyasətinin və uzunmüddətli iqtisadi planlamasının lakonik, lakin çox tutumlu ifadəsi idi. Rəsmi məlumatlara əsasən, Azərbaycan-Çexiya əlaqələri artıq 30-dan çox sənədlə tənzimlənir, yüksək səviyyəli təmaslar mütəmadi baş tutur, Qarışıq Komissiya fəaliyyət göstərir, investisiyalar artır – bütün bu real bazanın üzərində qurulan bəyanat, əslində, gələcək əməkdaşlığın memarlıq planını da təqdim edirdi. “10 Aİ ölkəsi” ifadəsi ilə Azərbaycan bir daha sübut etdi ki, onun enerji siyasəti təkcə geosiyasi şəraitə uyğunlaşan deyil, eyni zamanda həmin şəraiti formalaşdıran amillərdən biridir. Çexiya Baş naziri Andrey Babişin səfəri və bu səfər zamanı səslənən bəyanat, iki ölkə arasında strateji tərəfdaşlığın enerji sahəsindən başlayaraq necə sistemli şəkildə iqtisadiyyatın digər sahələrinə yayıldığının canlı sübutu oldu. Artıq 2026-cı ildə etibarlı şəkildə demək olar ki, Azərbaycan qazı təkcə 16 ölkəyə çatan coğrafiyası ilə deyil, həmin 10 Aİ ölkəsinin enerji təhlükəsizliyində oynadığı strateji rolla da Avropanın enerji xəritəsində özünün möhkəm yerini tutmuşdur.
Elvin Əlizadə
YAP Sumqayıt şəhər təşkilatının məsləhətçisi
