22 noyabr 2026 14:33
203

Azərbaycanın rəqəmsal yüksəlişi beynəlxalq reytinqlərdə öz təsdiqini tapır

Azərbaycanın BMT-nin Elektron Hökumətin İnkişafı İndeksi (EHİİ) üzrə 2026-cı il hesabatında əldə etdiyi nəticə ölkənin rəqəmsal inkişafında diqqətəlayiq irəliləyişdir. İki il ərzində 74-cü yerdən 38-ci mövqeyə yüksəlmək, Onlayn Xidmətlər İndeksində isə dünyada 11-ci yeri tutmaq həyata keçirilən islahatların miqyasını göstərir. Ümumi indeks göstəricisinin 0,7607-dən 0,8847-yə yüksəlməsi də Azərbaycanın rəqəmsal hökumət sahəsində mövqeyinin möhkəmləndiyini təsdiqləyir.

Bu nəticənin əhəmiyyəti yalnız beynəlxalq reytinqlə ölçülmür. Əsas məsələ rəqəmsal xidmətlərin insanların gündəlik həyatını nə dərəcədə asanlaşdırmasıdır. Vətəndaşın bir arayış almaq üçün müxtəlif dövlət qurumlarına müraciət etməməsi, sahibkarın inzibati prosedurlara daha az vaxt sərf etməsi, dövlət orqanlarının zəruri məlumatları operativ əldə etməsi rəqəmsal hökumətin real nəticələridir.

Müasir dünyada elektron hökumət anlayışı da dəyişir. Əvvəllər əsas diqqət dövlət xidmətlərinin internet üzərindən təqdim edilməsinə yönəlirdisə, indi müxtəlif qurumların informasiya sistemlərinin inteqrasiyası, süni intellektdən istifadə və xidmətlərin vətəndaşların ehtiyaclarına uyğunlaşdırılması ön plana çıxır. Məqsəd yalnız mövcud prosedurları elektronlaşdırmaq deyil, idarəetmənin özünü daha çevik və səmərəli etməkdir.

BMT-nin İqtisadi və Sosial Məsələlər Departamentinin iki ildən bir hazırladığı EHİİ ölkələri üç əsas komponent – Onlayn Xidmətlər İndeksi (OSI), Telekommunikasiya İnfrastrukturu İndeksi (TII) və İnsan Kapitalı İndeksi (HCI) üzrə qiymətləndirir. Bu yanaşma rəqəmsal inkişafın yalnız texniki imkanlardan asılı olmadığını göstərir. Keyfiyyətli internet infrastrukturu, əhalinin rəqəmsal savadlılığı və elektron xidmətlərdən istifadə imkanları da ümumi nəticəyə təsir edir.

Azərbaycan Respublikasının hesabatda hər üç komponent üzrə irəliləyiş əldə etməsi diqqətəlayiqdir. Xüsusilə Onlayn Xidmətlər İndeksi üzrə 67-ci yerdən 11-ci yerə yüksəlmək ölkəmizin beynəlxalq mövqeyində ciddi dəyişiklikdir. Böyük Britaniya, ABŞ, Kanada, Norveç və Avstraliya kimi dövlətlərin bu göstəricidə Azərbaycandan aşağı mövqedə olması elektron xidmətlər sahəsində əldə olunan nəticələrin miqyasını göstərir. Xidmətlərin təqdim edilməsi altindeksi üzrə 10-cu, institusional çərçivə üzrə isə birinci yerin əldə olunması da xüsusi diqqət çəkir.

Bu irəliləyişin arxasında Prezident Cənab İlham Əliyevin müəyyən etdiyi strateji inkişaf xətti və rəqəmsal transformasiyaya göstərilən ardıcıl siyasi diqqət dayanır. Dövlət başçısı rəqəmsallaşmanı yalnız dövlət xidmətlərinin təkmilləşdirilməsi vasitəsi kimi deyil, ölkənin iqtisadi rəqabət qabiliyyətinin artırılması və idarəetmənin modernləşdirilməsinin mühüm istiqaməti kimi müəyyənləşdirib. Belə yanaşma rəqəmsal inkişafı ayrı-ayrı qurumların fəaliyyətindən çıxararaq ümumdövlət siyasətinin prioritetinə çevirib.

Prezident Cənab İlham Əliyevin sədrliyi ilə “Azərbaycanın yeni rəqəmsal arxitekturası”na həsr olunmuş müşavirə bu siyasətin növbəti mərhələsini müəyyənləşdirən mühüm hadisə olub. Dövlət başçısı vahid rəqəmsal yanaşmanın formalaşdırılması, dövlət qurumları arasında koordinasiyanın gücləndirilməsi, süni intellektin tətbiqi və kibertəhlükəsizliyin təmin edilməsini əsas istiqamətlər kimi önə çəkib. 2026–2028-ci illər üçün Rəqəmsal İnkişafın Sürətləndirilməsinə dair Fəaliyyət Planının təsdiqlənməsi isə bu prioritetlərin konkret tədbirlər əsasında həyata keçirilməsinə imkan yaradır.

Birinci vitse-prezident Mehriban Xanım Əliyevanın rəhbərlik etdiyi Rəqəmsal İnkişaf Şurasının fəaliyyəti də bu prosesin əlaqələndirilməsi baxımından əhəmiyyətlidir. Şura dövlət qurumlarının rəqəmsal inkişaf üzrə fəaliyyətinin uzlaşdırılmasına, layihələrin vahid yanaşma əsasında həyata keçirilməsinə və qəbul edilmiş qərarların icrasına xidmət edir. Çünki ayrı-ayrı qurumlarda yaradılan informasiya sistemləri arasında əlaqə olmadıqda rəqəmsallaşmanın ümumi səmərəsi məhdudlaşır.

Vətəndaşların bu dəyişiklikləri gündəlik həyatda hiss etdiyi əsas vasitələrdən biri “mygov” platformasıdır. Müxtəlif dövlət xidmətlərinin vahid rəqəmsal məkanda birləşdirilməsi müraciət prosesini asanlaşdırır, vaxt itkisini və sənəd dövriyyəsini azaldır. “digital.bridge” vasitəsilə dövlət informasiya sistemlərinin inteqrasiyası, rəqəmsal sənəd dövriyyəsi və “Kağızsız hökumət” prinsiplərinin tətbiqi də bu modelin inkişafına xidmət edir. Növbəti mərhələdə proaktiv xidmətlərin genişləndirilməsi vətəndaşın ehtiyac duyduğu xidmətlərin onun ayrıca müraciəti olmadan təqdim edilməsinə imkan verə bilər.

Rəqəmsallaşmanın iqtisadi nəticələri də az əhəmiyyət daşımır. Elektron dövlət xidmətləri sahibkarların inzibati yükünü azaldır, biznes mühitində şəffaflığı artırır və iqtisadi fəaliyyət üçün daha əlverişli şərait yaradır. Eyni zamanda, İKT şirkətlərinin, startapların və innovativ müəssisələrin inkişafı üçün yeni imkanlar açılır. Vençur maliyyələşdirilməsi, texnoparkların fəaliyyəti və innovativ sahibkarlığa dəstək Azərbaycanın yüksək əlavə dəyər yaradan texnoloji iqtisadiyyat qurmasına kömək edə bilər.

Beləliklə, rəqəmsal inkişafın davamlılığı üçün bir neçə məsələ xüsusi diqqət tələb edir. İlk növbədə, regionlarda internet infrastrukturunun yaxşılaşdırılması və rəqəmsal xidmətlərin bütün əhali qrupları üçün əlçatanlığı təmin olunmalıdır. Yaşlı insanların və rəqəmsal bacarıqları məhdud olan vətəndaşların da bu imkanlardan yararlanması vacibdir. Digər tərəfdən, şəxsi məlumatların qorunması və kibertəhlükəsizlik məsələləri rəqəmsal dövlətə ictimai etimadın əsas şərtlərindəndir. Süni intellektin tətbiqində isə şəffaflıq və insan nəzarəti qorunmalıdır.

İnsan kapitalının inkişafı da diqqətdən kənarda qalmamalıdır. Proqramlaşdırma, məlumatların təhlili, süni intellekt və kibertəhlükəsizlik sahələrində mütəxəssislərin hazırlanması, universitetlərlə texnologiya şirkətləri arasında əməkdaşlığın genişləndirilməsi gələcək inkişaf üçün zəruridir. Texnologiyalar sürətlə dəyişir. Onlardan səmərəli istifadə etmək üçün müvafiq bilik və bacarıqlara malik mütəxəssislər də yetişdirilməlidir.

Azərbaycanın BMT-nin 2026-cı il Elektron Hökumətin İnkişafı İndeksində əldə etdiyi nəticə görülən işlərin beynəlxalq səviyyədə qiymətləndirilməsi ilə yanaşı, qarşıdakı dövr üçün yeni vəzifələr də müəyyənləşdirir. 38-ci mövqe və Onlayn Xidmətlər İndeksində 11-ci yer mühüm göstəricilərdir. Lakin əsas məqsəd bu mövqeləri qorumaqdan daha genişdir: rəqəmsal imkanları ölkənin bütün bölgələrinə yaymaq, xidmətlərin keyfiyyətini artırmaq və texnoloji yenilikləri iqtisadiyyatın müxtəlif sahələrinə tətbiq etmək.

Rəqəmsal transformasiyanın əsl nəticəsi insanların həyatında hiss olunmalıdır. Vətəndaş dövlət xidmətini daha asan əldə edirsə, sahibkar inzibati maneələrlə daha az qarşılaşırsa, dövlət qurumları operativ və əlaqəli işləyirsə, deməli, rəqəmsallaşma öz məqsədinə çatır. Azərbaycanın qarşısında duran əsas vəzifə beynəlxalq reytinqlərdə əldə olunan uğuru real sosial və iqtisadi faydaya çevirməkdir.

Gülşən Axundova,

Müstəqil Ekspert

Qadın, İnkişaf, Gələcək İB Sədri