Kazım Qasımov-80

Hüquqi dövlət quruculuğu, konstitusion prinsiplərin dominatlığı və legitim idarəetmə mexanizmlərinin dinamik inkişafı, cəmiyyətdə qanunçuluğun və hüquq nizamının qorunması missiyasını daxili mənəvi borc hesab edən peşəkar subyektlərin intellektual potensialı və administrativ fədakarlığı ilə bilavasitə şərtlənir. Hüquq tətbiqetmə təcrübəsinin imperativlərinə əsaslanan, cinayət-hüquq və cinayət-prosessual normalarının dispozisiya və sanksiyalarını dürüst idarə edən, müasir prokuror nəzarətinin funksional təməllərini quran şəxsiyyətlərin yaradıcılıq mühiti xüsusi əhəmiyyət kəsb edir.

Azərbaycan Respublikasında prokurorluq orqanlarının formalaşması, təkmilləşməsi və hüquqi islahatların konseptual müstəvidə reallaşması prosesində müstəsna intellektual rola, mühüm peşəkar nüfuza malik olan prokurorluq orqanlarının veteranı Kazım Bağır oğlu Qasımovun həyat və fəaliyyəti bu baxımdan pozitiv hüquq doktrinasının ən parlaq səhifələrindən birini təşkil edir. Bu gün müdrikliyin və intellektual yetkinliyin ən uca pilləsinə — 80 illik yubiley zirvəsinə qədəm qoyan Kazım müəllimin keçdiyi şərəfli fəaliyyət yolu, təkcə fərdi bir bioqrafiyanın xronoloji çərçivəsi deyil, həm də dövlət idarəetmə prinsiplərinin, cinayətkarlığa qarşı barışmaz və profilaktik mübarizə metodologiyasının formalaşmasını əks etdirən monolit bir məktəbdir.

1946-cı il avqustun 28-də Azərbaycanın inzibati, elmi və mədəni mərkəzi olan Bakı şəhərində anadan olan Kazım Qasımov, elə erkən yaşlarından mütərəqqi intellektual mühitdə formalaşmış, ədalət meyarlarına və qanunun aliliyi prinsiplərinə dərin maraq göstərmişdir. Bu daxili maraq və hüquq fəlsəfəsinə bəslənən elmi meyil onu regionun ən nüfuzlu təhsil müəssisəsinə — Azərbaycan Dövlət Universitetinin hüquq fakültəsinə yönəltmişdir. 1979-cu ildə bu ali elm ocağını hüquqşünaslıq ixtisası üzrə müvəffəqiyyətlə bitirən Kazım müəllim hələ təhsil illərində nümayiş etdirdiyi dərin analitik təfəkkür, qanunvericiliyin fundamental prinsiplərini qavrama qabiliyyəti ilə seçilmiş, nəzəriyyə ilə praktikanın dialektik vəhdətini dərindən mənimsəmişdir.

O, 1977-ci il iyunun 10-da dövlətçilik prinsiplərinə sadiqlik andı içərək prokurorluq orqanlarında qulluğa qəbul edilmiş və Bakı şəhəri Suraxanı rayon prokurorluğunun müstəntiqi vəzifəsinə təyin olunmuşdur. 1979-cu il avqustun 1-dək davam edən bu ilkin fəaliyyət dövründə o, cinayət mühakimə icraatının ilkin mərhələsi olan istintaq taktikasının, kriminalistik metodların və sübutların toplanması prosesinin hüquqi legitimliyini təmin etmək sahəsində yüksək peşəkarlıq nümayiş etdirmişdir. Maddi və prosessual hüquq normalarının dürüst tətbiqi, cinayət hadisələrinin obyektiv kvalifikasiyası və vətəndaşların konstitusion hüquqlarının cinayət təqibi prosesində qorunması onun gənc müstəntiq kimi fəaliyyətinin əsas meyarları olmuşdur. Onun nümayiş etdirdiyi administrativ idarəetmə qabiliyyəti və ictimai-siyasi hazırlığı nəzərə alınaraq, 1979-1981-ci illərdə Bakı şəhər partiya komitəsində müxtəlif vəzifələrə cəlb edilmişdir. Bu dövr onun dövlət idarəetmə mexanizmlərini, makro-hüquqi tənzimləmə üsullarını və kadr siyasətinin metodoloji əsaslarını dərindən mənimsəməsi üçün mühüm bir administrativ məktəb rolunu oynamışdır. Partiya komitəsində qazandığı strateji təhlil və dövlətçilik təcrübəsi onun yenidən hüquq-mühafizə sisteminin rəhbər idarəetmə eşelonuna qayıtmasını şərtləndirmişdir.

1981-ci il sentyabrın 9-da Kazım Qasımov yenidən prokurorluq orqanlarında xidmətə qəbul edilərək birbaşa paytaxtın ən böyük inzibati ərazilərindən birinə — Bakı şəhəri Nizami rayonunun prokuroru vəzifəsinə təyin olunmuşdur. Rayon prokuroru statusunda o, cinayətkarlığa qarşı regional mübarizənin prosessual rəhbərliyini həyata keçirmiş, koordinasiya və profilaktik tədbirlərin elmi-metodiki əsaslarla təşkilinə nail olmuşdur. Qanunçuluğun vahid tətbiqi prinsipini rəhbər tutaraq, tabeçiliyində olan əməkdaşların fəaliyyətində qanunçuluq prinsiplərinin tam qorunmasını təmin etmişdir. Onun rəhbərlik keyfiyyətləri və böhran vəziyyətlərində optimal qərarlar qəbul etmək məharəti daha gərgin bir dövrdə, 1990-cı il sentyabrın 28-də onun Bakı şəhəri Sabunçu rayonunun prokuroru vəzifəsinə irəli çəkilməsi ilə nəticələnmişdir. Azərbaycanın müstəqillik ərəfəsində daxili xaos və kriminogen durumun kəskinləşdiyi bir şəraitdə, Sabunçu rayonu kimi mürəkkəb bir coğrafiyada prokuror nəzarətini təşkil etmək yüksək peşəkar cəsarət və dövlətçiliyə sadiqlik tələb edirdi. Kazım müəllim bu postda cinayətkarlığın qarşısının alınması, preventiv tədbirlərin gücləndirilməsi və ictimai asayişin bərpa olunması istiqamətində qətiyyətli hüquqi addımlar atmışdır.

Müstəqilliyimizin ilk illərində hüquq sisteminin modernləşdirilməsi və mərkəzi nəzarət funksiyasının gücləndirilməsi məqsədilə, o, 1992-ci il sentyabrın 1-dən Respublika Prokurorluğunun Məhkəmələrdə cinayət işlərinə baxılması üzərində nəzarət şöbəsinin prokuroru vəzifəsinə təyin edilmişdir. Bu vəzifədə o, dövlət ittihamının fundamental əsaslarının, məhkəmə nəzarəti institutunun inkişafına töhfə vermiş, birinci instansiya məhkəmələrinin hökm və qərarlarının qanuniliyini təmin etmək üçün apellyasiya və kassasiya institutundan dürüst istifadə etmişdir. Ölkənin milli təhlükəsizlik və iqtisadi maraqlarının qorunması məqsədilə, 1994-cü il oktyabrın 10-da Kazım Qasımova son dərəcə mühüm və strateji əhəmiyyətli bir idarə — Respublika Prokurorluğunun Milli təhlükəsizlik üzrə qanunların və gömrük qanunvericiliyinin icrasına nəzarət idarəsinin rəisi vəzifəsinin icrası həvalə olunmuşdur. Dövlətin konstitusion quruluşuna yönələn daxili və xarici təhdidlərin hüquqi müstəvidə neytrallaşdırılması, transsərhəd cinayətkarlıqla mübarizə və gömrük-tarif tənzimlənməsində qanunçuluğun təmin edilməsi onun rəhbərlik etdiyi bu idarənin elmi-praktik fəaliyyətinin əsasını təşkil etmişdir. O, bu sahədə qanunların unifikasiyasını və tətbiqetmə mexanizmlərini ən yüksək elmi-hüquqi səviyyəyə qaldırmışdır.

Daha sonra onun zəngin idarəçilik təcrübəsi paytaxtın hüquq-mühafizə sisteminin gücləndirilməsinə yönəldilmiş və 1995-ci il sentyabrın 19-dan Bakı şəhər prokurorluğunun Daxili işlər orqanlarında qanunların icrasına nəzarət şöbəsinin rəisi vəzifəsini icra edən kimi məsuliyyətli bir missiyanı yerinə yetirmişdir. Polis orqanlarının təhqiqat və istintaq fəaliyyətində prosessual normaların pozulmasının qarşısının alınması, vətəndaşların azadlıq və şəxsi toxunulmazlıq hüquqlarının təmin edilməsi istiqamətində onun həyata keçirdiyi nəzarət tədbirləri qanunçuluğun daxili intizamını möhkəmləndirmişdir. Ekologiya və təbii ehtiyatların hüquqi müdafiəsinin aktuallığını nəzərə alaraq, Kazım Qasımov 1996-cı il iyunun 11-dən Respublika Prokurorluğunun Təbiətin mühafizəsi haqqında qanunların icrasına nəzarət şöbəsinin rəisi vəzifəsinə təyin edilmişdir. Ekoloji hüquq normalarının, təbiəti mühafizə qanunvericiliyinin pozulmasına dair cinayətlərin araşdırılması və bu sahədə prokurorluq nəzarətinin effektivliyinin artırılmasında onun metodoloji yanaşmaları bu gün də elmi aktuallığını qoruyur.

O, dövlət ittihamı və məhkəmə nəzarəti sahəsindəki fəaliyyətini daha yüksək sferada davam etdirərək, 1997-ci il fevralın 25-dən Baş Prokurorluğun Cinayət işləri üzrə məhkəmə qərarlarının qanuniliyinə nəzarət idarəsinin prokuroru, 2000-ci il sentyabrın 4-dən isə Baş Prokurorluğun Dövlət ittihamının müdafiəsi üzrə idarəsinin böyük prokuroru vəzifələrini icra etmişdir. Dövlət ittihamçısı kimi məhkəmə mühakiməsində iştirak edərkən onun irəli sürdüyü hüquqi arqumentlər, dispositiv və imperativ normaların dialektikasını dəqiq analiz etməsi məhkəmə sistemində yüksək doktrinal nüfuz qazanmasına səbəb olmuşdur. Kazım müəllimin zəngin təcrübəsi və hüquq yaradıcılığı potensialı onun fəaliyyətinin son mərhələsində daha fundamental elmi sahəyə keçməsini şərtləndirmişdir. 2005-ci il martın 5-də Baş Prokurorluğun Hüquqi təminat şöbəsinin böyük prokuroru vəzifəsinə təyin olunan Kazım Qasımov prokurorluq orqanlarının normativ-hüquqi bazasının tənzimlənməsi, qanunvericilik aktlarının layihələrinin ekspertizası və hüquqi rəylərin hazırlanması prosesində fəal iştirak etmişdir. Onun bu sahədəki fəaliyyəti sistemin elmi-nəzəri əsaslarının zənginləşməsində mühüm rol oynamışdır.

Uzunmüddətli fədakar və prinsipial fəaliyyətdən sonra, 2006-cı il avqustun 29-da qulluqda olmanın son yaş həddinə çatdığına görə prokurorluqda qulluq keçməsinə xitam verilməklə prokurorluq orqanlarından xaric edilmiş, lakin zəngin irsi sıralarımızda əbədi saxlanılmışdır. Kazım Bağır oğlu Qasımovun 80 illik yubileyi, dövlətçilik prinsiplərinin qorunması və prokuror nəzarətinin elmi-nəzəri əsaslarla zənginləşdirilməsinə həsr olunmuş bir ömrün təntənəsidir. Onun nümayiş etdirdiyi peşə nüfuzu, Azərbaycan prokurorluğunun gənc nəsilləri üçün hər zaman bir doktrinal örnək və yol göstərən elmi-praktik rəhbər olaraq qalacaqdır.

Hafiz Məmmədov,
Azərbaycan Respublikası Prokurorluq Orqanlarının Veteran və Pensiyaya Çıxmış İşçiləri İctimai Birliyinin üzvü,
Baş ədliyyə müşaviri