1875-ci il iyulun 22-si... Tarixin yaddaşında əbədi həkk olunmuş bu gün Azərbaycan milli mətbuatının təntənəli doğum günüdür. Məhz bu tarixdə görkəmli ziyalı, maarifpərvər alim Həsən bəy Zərdabinin rəhbərliyi ilə “Əkinçi” qəzetinin ilk nömrəsi işıq üzü görmüş, beləliklə də Azərbaycan dilində ilk milli mətbu orqanın əsası qoyulmuşdur. 2026-cı il bu əlamətdar hadisənin 151-ci ildönümüdür – bir əsr yarımı aşan bu şərəfli yol milli jurnalistikamızın nə qədər köklü, möhkəm və qüdrətli olduğunu əyani şəkildə sübut edir. “Əkinçi” təkcə bir qəzet deyildi – o, xalqın oyanış rəmzi, milli şüurun formalaşmasında bələdçi ulduz, azadlıq ideyalarının carçısı idi. Ulu Öndər Heydər Əliyevin dərin mənalı fikri bu həqiqəti əyani şəkildə ifadə edir: “Milli mətbuatımızın inkişaf mərhələləri Azərbaycan xalqının azadlıq, müstəqillik uğrunda mübarizə tarixinin tərkib hissəsidir. ‘Əkinçi’dən üzü bəri azadlıq, demokratiya, müstəqillik uğrunda mücadilə dərslərini biz milli mətbuatımızın səhifələrindən öyrənmişik.” Bu kəlmələrdə milli mətbuatın sadəcə informasiya mənbəyi deyil, eyni zamanda xalqın taleyüklü mübarizəsinin canlı salnaməsi olduğu həqiqəti öz əksini tapır. 151 il ərzində bu salnamə zənginləşmiş, yeni səhifələrlə dolmuş və bu gün də yazılmaqda davam edir.
“Əkinçi”nin nəşri bütün Qafqazda böyük əks-səda doğurmuş, qısa müddətdə həm ziyalı təbəqə, həm də sadə insanlar arasında dərin nüfuza malik olmuşdur. Qəzetin səhifələrində dövrün ən qabaqcıl ideyaları – maarifçilik, elmə və tərəqqiyə çağırış, milli oyanış, ictimai ədalət uğrunda mübarizə təbliğ olunurdu. Həsən bəy Zərdabi öz oxucularına müraciətində yazırdı: “...Dünya bir şeydir ki, həmişə dövran edir və insan bu dövr dünyanın gərdişinə görə gərək habelə öz rəftarını da dəyişdirsin”. Bu çağırış dövrün tələblərinə uyğun olaraq milli tərəqqinin, inkişafın labüdlüyünü vurğulayırdı. “Əkinçi” eyni zamanda qadın azadlığı və qadın təhsili məsələlərini təbliğ etmiş, dini mövhumat, xurafat və cəhalətə qarşı kəskin çıxışlar etmiş, dövrün ictimai-siyasi və bədii düşüncəsinin inkişafına böyük təkan vermişdir. Təəssüf ki, çar Rusiyası qəzetin xalqın maariflənməsindəki rolundan çəkinərək onun nəşrini dayandırmışdır. Lakin cəmi 56 sayı işıq üzü görən bu ilk milli qəzet özündən sonra gələn nəsillərə əvəzsiz bir irs, tükənməz bir ruh bəxş etmişdir. Məhz bu səbəbdən 1991-ci ildən etibarən 22 iyul Azərbaycanda Milli Mətbuat Günü kimi qeyd olunmağa başlamışdır. Bu gün isə həmin irsin 151-ci ilində Azərbaycan jurnalistikası tarixi məsuliyyətini dərindən dərk edərək inamla irəliləyir.
“Əkinçi”nin bağlanması milli mətbuatın inkişafına mane ola bilmədi. XIX əsrin sonlarında “Ziya” (1879), “Kəşkül” (1880), “Kaspi” (1880-1890-cı illər) kimi qəzetlər nəşrə başladı. XX əsrin əvvəllərində isə Cəlil Məmmədquluzadə, Məhəmməd Şahtaxtinski, Ömər Faiq Nemanzadə, Üzeyir Hacıbəyov kimi görkəmli ziyalılar yeni demokratik mətbuatın yaranması uğrunda fəal mübarizə apardılar. “Şərqi-rus” (1903), “Həyat” (1905), “İrşad” (1906), “Molla Nəsrəddin” (1906), “Açıq söz” (1915), “Azərbaycan” (1918) kimi nəşrlər milli oyanışın, ictimai fikrin və satiranın inkişafında mühüm rol oynadı. Xüsusilə “Molla Nəsrəddin” jurnalı kəskin satirası, cəsarətli qələmi ilə dövrün ictimai-siyasi həyatına təsir göstərmiş, xalqın zülmə, ədalətsizliyə qarşı etiraz səsinə çevrilmişdir. Həmin dövrün mətbuat orqanları Azərbaycan xalqının milli oyanışında, istiqlal ideyalarının yayılmasında, 1918-ci ildə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin yaranmasında əvəzsiz rol oynamışdır. Sovet işğalı dövründə mətbuat sərt dövlət nəzarəti altında fəaliyyət göstərsə də, xalqın yaddaşında yaşayan azadlıq ideyaları heç vaxt sönməmişdir. 151 illik bu tarixi yolda hər bir nəşr, hər bir jurnalist öz payını qoymuş, milli sözün əbədi yaşamasına töhfə vermişdir.
Müstəqilliyin bərpasından sonra Azərbaycan mətbuatı yeni inkişaf mərhələsinə qədəm qoydu. Ulu Öndər Heydər Əliyevin rəhbərliyi ilə həyata keçirilən demokratik islahatlar bu sahədə də əsaslı dönüş yaratdı. 1998-ci ildə Ümummilli Lider tərəfindən dövlət senzurasının ləğv edilməsi ölkəmizdə söz və fikir azadlığının təmin olunması istiqamətində atılan ən mühüm addımlardan biri oldu. Heydər Əliyev mətbuatın cəmiyyət həyatındakı əhəmiyyətini dərindərk edərək, onun qərəzsiz, çevik və operativ fəaliyyət göstərməsinin vacibliyini hər zaman vurğulamışdır. Məhz bu siyasət nəticəsində Azərbaycanda çoxsaylı müstəqil və özəl media qurumları yaranmış, mütərəqqi qanunvericilik bazası formalaşdırılmışdır. Hazırda Azərbaycan mətbuatı qəzet və jurnal nəşrlərini, informasiya agentliklərini, internet mediadan ibarət rəqəmsal platformaları əhatə edərək müasir dövrün tələblərinə uyğun inkişaf edir. 151 illik yubiley ərəfəsində əminliklə demək olar ki, milli mətbuatımız həm ənənəvi, həm də rəqəmsal formada dünya standartlarına uyğun səviyyəyə yüksəlmişdir.
Prezident İlham Əliyevin milli mətbuata göstərdiyi diqqət və qayğı bu sahənin inkişafında mühüm rol oynayır. Dövlət başçısı dəfələrlə mətbuatın cəmiyyət həyatındakı əhəmiyyətini vurğulamış, media nümayəndələrinin peşə fəaliyyətini yüksək dəyərləndirmişdir. Bu gün Azərbaycan mətbuatı Prezident İlham Əliyevin qeyd etdiyi prinsiplərə – qərəzsizlik, operativlik, milli maraqların qorunması – sadiq qalaraq inkişaf edir. Dövlət başçısı vurğulamışdır ki, “Əlbəttə ki, mətbuatın fəaliyyəti hər bir insanı maraqlandırır. İnsanlar bütün məlumatı mətbuatdan alırlar. Ona görə, hər bir ölkədə, o cümlədən Azərbaycanda mətbuat qərəzsiz olmalıdır, çevik, operativ fəaliyyət göstərməlidir, insanları məlumatlarla tam şəkildə təmin etməlidir. Hesab edirəm ki, biz bunu Azərbaycanda görürük. Çünki bu gün Azərbaycan mətbuatı artıq yüksək səviyyəyə qalxıbdır. Mən həm operativlik, həm milli maraqların müdafiə edilməsi sahəsində mətbuatın fəaliyyətini yüksək qiymətləndirirəm.” Bu fikirlər müasir Azərbaycan mətbuatının 151-ci ildə də qarşısında duran əsas vəzifələri – qərəzsizlik, operativlik, milli maraqların qorunması prinsiplərini önə çəkir. Prezident İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə Azərbaycan mediası sürətli inkişaf mərhələsinə qədəm qoymuş, rəqəmsal platformalar və sosial media alətləri ilə zənginləşərək qlobal informasiya məkanına inteqrasiya etmişdir.
2022-ci il iyulun 22-si Azərbaycan jurnalistikasının tarixinə qızıl hərflərlə yazıldı – müstəqillik dövründə ilk dəfə olaraq Azərbaycan jurnalistləri öz peşə bayramlarını ölkəmizin mədəniyyət paytaxtı, Qarabağın tacı Şuşa şəhərində qeyd etdilər. Prezident İlham Əliyev bu əlamətdar hadisə ilə bağlı söyləmişdir: “Müstəqillik dövrümüzdə ilk dəfə Azərbaycan jurnalistləri Ermənistanın 30 ilə yaxın davam edən işğalından sonra öz peşə bayramlarını ölkəmizin mədəniyyət paytaxtı, milli mətbuatımızın inkişafında xüsusi yeri olan, Qarabağın tacı Şuşa şəhərində qeyd edirlər. Milli Mətbuat Günü ilə bağlı Şuşada keçirilən ilk tədbir zəngin ənənələrə malik Azərbaycan mediasının tarixində əlamətdar hadisə olacaqdır.” Bu tarixi an Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpasının, qələbə ruhunun və milli birliyin təntənəsi idi. 2026-cı ildə, 151-ci ildönümündə isə artıq Şuşada keçirilən mətbuat tədbirləri ənənəvi hal almış, Qarabağın dirçəlişi ilə yanaşı milli medianın da yüksəlişi vüsət tapmışdır. Bu gün Şuşa təkcə mədəniyyət paytaxtı deyil, həm də Azərbaycan jurnalistikasının ruhani mərkəzidir. 151 illik tarixə sahib olan milli mətbuatımız bu müqəddəs şəhərdən aldığı ilhamla daha da güclənir, daha da qüdrətlənir.
Bu gün Azərbaycan mətbuatı 1875-ci ildə Həsən bəy Zərdabinin “Əkinçi” ilə bəyan etdiyi prinsipləri – maarifçilik, milli şüurun formalaşdırılması, azadlıq ideyalarının təbliği, xalqın mənəvi dəyərlərinin qorunması kimi ali məqsədləri rəhbər tutaraq böyük inkişaf yolu keçmişdir. XIX əsrin ikinci yarısından sonrakı dövrdə işıq üzü görən çoxsaylı nəşrlər tariximizin güzgüsü olmuş, insanların maariflənməsi, milli şüurun formalaşması, xalqımızın azadlıq amallarının gerçəkləşməsi və mənəvi dəyərlərimizin qorunmasına mühüm töhfələr vermişdir. 151 il ərzində milli mətbuatımız bütün çətinliklərə, sıxıntılara, senzura və təzyiqlərə baxmayaraq daim xalqın səsi, millətin vicdanı olmuşdur. Müasir dövrdə Azərbaycan mətbuatı öz tarixinə söykənməklə bərabər, inkişaf və tərəqqi edir, qlobal informasiya çağırışlarına layiqincə cavab verir. Rəqəmsal platformaların genişlənməsi, sosial medianın yüksəlişi, süni intellekt texnologiyalarının mediaya inteqrasiyası yeni imkanlar və eyni zamanda yeni çağırışlar yaradır. Lakin milli mətbuatımızın əsas missiyası – xalqa xidmət, həqiqətin işıqlandırılması, milli maraqların müdafiəsi – dəyişməz olaraq qalır. 151 illik yubiley bu missiyanın əbədiliyini, sözün və qələmin daimi qüdrətini bir daha təsdiqləyir.
Azərbaycan milli mətbuatı 151 illik şərəfli tarixi boyunca xalqımızın sevincinə də şərik olmuş, kədərinə də. O, müstəqillik uğrunda mübarizənin cəbhə xəttində dayanmış, Vətən müharibəsi dövründə dünyaya Azərbaycan həqiqətlərini çatdırmış, qələbəmizin səsinə səs qatmışdır. Bu gün Azərbaycan mətbuatı Prezident İlham Əliyevin qeyd etdiyi kimi, artıq yüksək səviyyəyə qalxmış, operativlik və milli maraqların müdafiəsi sahəsində fəaliyyəti ilə fərqlənir. Jurnalistlərimiz peşə borclarını şərəflə yerinə yetirərək cəmiyyətin hərtərəfli inkişafına, demokratik dəyərlərin möhkəmlənməsinə, ölkəmizin beynəlxalq aləmdə layiqli təmsil olunmasına töhfə verirlər. 151 il əvvəl Həsən bəy Zərdabinin qələmindən çıxan ilk sətirlər bu gün rəqəmsal mediada, sosial şəbəkələrdə, televiziya və radio yayımlarında yaşayır, inkişaf edir və gələcək nəsillərə ötürülür. Sözün azadlığı, fikrin müstəqilliyi, həqiqətin təntənəsi – bunlar milli mətbuatımızın daim uğrunda mübarizə apardığı ali dəyərlərdir. Bir əsr yarımı aşan şərəfli yolu, zəngin ənənələri və parlaq gələcəyi ilə Azərbaycan milli mətbuatı xalqımızın qürur mənbəyi, milli kimliyimizin ayrılmaz tərkib hissəsi olaraq qalacaqdır. Və əminliklə demək olar ki, 151-ci ildə də bu qüdrətli səs daha da uca, daha da inamlı səslənəcəkdir.
Elvin Əlizadə, 
YAP Sumqayıt şəhər təşkilatının məsləhətçisi