Gördüyünüz hər xəbərə inanırsınız?
Bəlkə də əksəriyyət bu suala tərəddüd etmədən “xeyr” cavabını verər. Ancaq aparılan araşdırmalar göstərir ki, insanlar çox vaxt emosional təsir bağışlayan və ya mövcud fikirlərini təsdiqləyən məlumatları kifayət qədər yoxlamadan doğru qəbul edirlər. Rəqəmsal texnologiyaların sürətli inkişafı informasiyanın yayılmasını misli görünməmiş dərəcədə sürətləndirib. Bununla yanaşı, dezinformasiyanın və manipulyativ məzmunun yayılması da qlobal informasiya təhlükəsizliyi üçün ciddi çağırışlardan birinə çevrilib. Dünya İqtisadi Forumu (WEF) son illərdə hazırladığı Qlobal Risklər Hesabatlarında dezinformasiyanı qlobal sabitlik üçün əsas təhlükələrdən biri kimi qiymətləndirir. Məhz buna görə bu gün məlumatı əldə etmək qədər, onun doğruluğunu yoxlamaq da vacib bacarıq hesab olunur.Bəs insanlar niyə saxta xəbərlərə inanırlar? Onları aldatmaq bu qədər asandırmı? Yoxsa problem xəbərlərdə deyil, məlumatı qəbul etmə tərzimizdədir?
Fake news düşündüyümüzdən fərqlidir
Bir çox insanlar “fake news” dedikdə tamamilə uydurulmuş və heç bir həqiqət payı olmayan xəbərləri təsəvvür edir. Əslində isə müasir dezinformasiyanın ən təhlükəli forması tam yalandan deyil, həqiqətin manipulyasiya edilməsindən ibarətdir. Xəbərdə istifadə olunan foto real ola bilər, lakin başqa ölkədə və ya başqa tarixdə çəkilmiş olar. Sitat həqiqətən səsləndirilə bilər, amma kontekstdən çıxarıldığı üçün tamamilə fərqli məna yaradar. Bəzən isə statistik rəqəmlərin yalnız müəyyən hissəsi təqdim edilir və oxucuda yanlış təsəvvür formalaşdırılır.
Məhz buna görə UNESCO “fake news” ifadəsinin əvəzinə daha çox “dezinformasiya” və “yanlış məlumat” anlayışlarından istifadə etməyi tövsiyə edir. Çünki hər yanlış məlumat qəsdən hazırlanmasa da, nəticə etibarilə cəmiyyətin düzgün informasiya əldə etmək hüququna zərər vurur.
Beynimiz bizi necə aldadır?
Saxta xəbərlərin bu qədər sürətlə yayılmasının səbəbi yalnız texnologiya deyil. Mütəxəssislər hesab edirlər ki, burada insan beyninin məlumatı qəbul etmə xüsusiyyətləri də mühüm rol oynayır. Psixologiyada bunu izah edən bir neçə elmi anlayış mövcuddur.
İlk növbədə, təsdiqləmə meyli (Confirmation Bias) diqqət çəkir. İnsanlar adətən əvvəlcədən inandıqları fikirləri dəstəkləyən məlumatlara daha çox etibar edir, əks mövqeni göstərən xəbərlərə isə şübhə ilə yanaşırlar. Məsələn, hər hansı mövzu ilə bağlı əvvəlcədən formalaşmış fikrimiz varsa, həmin fikri təsdiqləyən xəbəri yoxlamadan qəbul etmək ehtimalımız artır. Bu səbəbdən eyni hadisə haqqında tamamilə fərqli xəbərlərə inanan insanlar görmək mümkündür.
Digər mühüm amil təkrarlanma effekti (Illusory Truth Effect) adlanır. Aparılan psixoloji tədqiqatlar göstərir ki, eyni məlumatla dəfələrlə qarşılaşdıqda, beynimiz onu daha etibarlı qəbul etməyə başlayır. Halbuki bir xəbərin WhatsApp qruplarında, Telegram kanallarında və ya müxtəlif sosial şəbəkələrdə təkrar paylaşılması onun doğru olduğu anlamına gəlmir. Sadəcə, tanış informasiya beynimizdə daha inandırıcı görünür.
Saxta xəbərlərin yayılmasında emosional tələlər (Emotional Trigger) də xüsusi rol oynayır. İnsanlar qorxu, qəzəb, təəccüb və ya həyəcan hissi yaradan məlumatlara daha tez reaksiya verir və onları paylaşmağa meylli olurlar. Məhz buna görə “Təcili!”, “Hamı bunu bilməlidir!”, “Şok fakt!” kimi ifadələrdən istifadə edən paylaşımlar qısa müddətdə geniş auditoriyaya çata bilir. Belə başlıqlar insanın məntiqindən əvvəl emosiyalarına təsir etməyi hədəfləyir.
Deməli, dezinformasiyanın uğuru təkcə onu hazırlayanlardan asılı deyil. Bəzən insan beyninin təbii qərarvermə mexanizmləri də saxta xəbərlərin yayılmasına şərait yaradır. Buna görə media savadlılığı yalnız xəbəri oxumaq deyil, onu tənqidi qiymətləndirmək, mənbəni yoxlamaq və emosiyalara qapılmadan düşünmək bacarığını da əhatə edir.
Gəlin araşdıraq: Foto və videoları necə yoxlamaq olar?
Süni intellekt texnologiyalarının inkişafı, köhnə görüntülərin yenidən paylaşılması və manipulyasiya olunmuş məzmunların artması səbəbindən vizual materialları yoxlamaq artıq media savadlılığının vacib hissəsinə çevrilib.
İlk növbədə, xəbərdə istifadə olunan görüntünün həqiqətən həmin hadisəyə aid olub-olmadığını araşdırmaq lazımdır. Bunun ən sadə üsullarından biri “Google Lens” və ya “Reverse Image Search” vasitəsilə şəklin internetdə ilk dəfə nə vaxt və harada yayımlandığını yoxlamaqdır. Məsələn, zəlzələ və ya meşə yanğınları ilə bağlı paylaşılan fotoların illər əvvəl başqa ölkədə çəkildiyi halları bu üsulla müəyyən etmək mümkündür.Bu üsulun əhəmiyyəti Azərbaycanda da özünü göstərib. Xüsusilə 2020-ci il Vətən müharibəsi dövründə sosial şəbəkələrdə Qarabağda çəkildiyi iddia olunan çoxsaylı foto və videolar yayılırdı. Sonradan aparılan fakt yoxlamaları nəticəsində onların bir hissəsinin illər əvvəl Suriya, Ukrayna və digər ölkələrdə çəkildiyi, bəzilərinin isə kompüter oyunlarından götürülərək manipulyasiya edildiyi müəyyən olunmuşdu. Bu cür halların aşkar edilməsində əksinə şəkil axtarışı (“Reverse Image Search”) əsas vasitələrdən biri olub.
Videoları yoxlayarkən isə bir neçə detal mühüm rol oynayır. Yol nişanları, avtomobillərin dövlət qeydiyyat nişanları, danışılan dil, hava şəraiti, binaların memarlıq üslubu və hətta kölgələrin istiqaməti görüntünün harada və nə vaxt çəkildiyini müəyyənləşdirməyə kömək edə bilər. Bəzən cəmi bir neçə dəqiqəlik araşdırma videonun tamamilə fərqli hadisəyə aid olduğunu üzə çıxarır.
"Fake news"u 2 dəqiqəyə necə yoxlamaq olar?
Dezinformasiyanın yayılmasının qarşısını almağın ən təsirli yolu məlumatı paylaşmazdan əvvəl cəmi iki dəqiqə vaxt ayırmaqdır. Mütəxəssislər bunun üçün bir neçə sadə addımı tövsiyə edirlər.
İlk olaraq, xəbərin mənbəyini yoxlayın. Məlumat etibarlı media orqanına, rəsmi quruma və ya tanınmış müəllifə aiddirmi? Əgər mənbə göstərilməyibsə və ya naməlum saytdan paylaşılıbsa, xəbərə ehtiyatla yanaşmaq lazımdır.
Daha sonra başlığa deyil, xəbərin mətninə diqqət yetirin. Saxta xəbərlər çox vaxt sensasiya xarakterli başlıqlarla oxucunun diqqətini cəlb edir, lakin mətn həmin iddianı təsdiqləmir.
Növbəti addım olaraq, xəbərin tarixini yoxlayın. Bəzən illər əvvəl baş vermiş hadisələr yeni kimi təqdim edilir və bu da oxucuda yanlış təsəvvür yaradır.
Əgər xəbərdə foto və ya video varsa, onu “Google Lens” və ya “Reverse Image Search” vasitəsilə axtarmaq faydalıdır. Bu, görüntünün ilk dəfə harada və nə vaxt yayımlandığını müəyyən etməyə kömək edir.
Sonda isə eyni məlumatın digər etibarlı media qurumlarında dərc olunub-olunmadığını müqayisə edin. Əgər mühüm hadisə barədə yalnız bir mənbə yazırsa, məlumatın doğruluğunu təsdiqləmək üçün əlavə araşdırma aparmaq məqsədəuyğundur.
Unutmayın ki, paylaşmazdan əvvəl sərf edilən iki dəqiqə təkcə yanlış məlumatın yayılmasının qarşısını almır, həm də cəmiyyətdə etibarlı informasiya mühitinin formalaşmasına töhfə verir.
Azərbaycanda və dünyada dezinformasiya: təhlükə harada daha böyükdür?
Saxta xəbərlər ən çox müharibə, pandemiya, təbii fəlakət və seçkilər kimi həssas dövrlərdə yayılır. Belə vaxtlarda insanlar məlumatı daha sürətlə qəbul etdikləri üçün dezinformasiyanın təsir dairəsi də genişlənir.
Azərbaycan bu təhlükə ilə xüsusilə 2020-ci il Vətən müharibəsi zamanı üzləşib. Həmin dövrdə sosial şəbəkələrdə Qarabağda çəkildiyi iddia olunan köhnə foto və videolar, saxta hərbi məlumatlar və manipulyasiya edilmiş görüntülər geniş yayılmışdı. Bu, informasiya müharibəsinin əsas vasitələrindən biri hesab olunurdu. Hazırda isə MEDİA Agentliyi və digər media qurumları media savadlılığının artırılması və faktların yoxlanılması istiqamətində müxtəlif maarifləndirici layihələr həyata keçirirlər.
Qlobal miqyasda isə ABŞ, Hindistan və Braziliya dezinformasiyanın daha çox yayıldığı ölkələr sırasındadır. Bunun əsas səbəbləri sosial media istifadəçilərinin çoxluğu, siyasi qütbləşmə və seçki prosesləridir. COVID-19 pandemiyası dövründə yayılan saxta məlumatlar isə Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı tərəfindən “infodemiya” kimi qiymətləndirilmişdi.
“Reuters Institute”in 2025-ci il Digital News Report hesabatına görə, respondentlərin 58 faizi internetdə doğru ilə yalan məlumatı ayırd etməkdən narahatdır. Dünya İqtisadi Forumu da dezinformasiyanı yaxın illərin ən ciddi qlobal risklərindən biri hesab edir.
Nəticə olaraq isə:
İnformasiyanın sürətlə yayıldığı müasir dövrdə hər birimiz həm məlumat istehlakçısı, həm də onun yayıcısına çevrilmişik. Buna görə də oxuduğumuz hər xəbərə tənqidi yanaşmaq, mənbəni yoxlamaq və məlumatın doğruluğuna əmin olmadan onu paylaşmamaq böyük əhəmiyyət daşıyır. Unutmayaq ki, bəzən cəmi iki dəqiqəlik yoxlama dezinformasiyanın yayılmasının qarşısını ala bilər. Çünki doğru informasiya yalnız düzgün xəbər deyil, həm də cəmiyyətin etimadının əsasını təşkil edir. Təsadüfi deyil ki, filosof Hannah Arendt deyirdi: “Yalanın məqsədi insanların yalana inanması deyil, artıq heç nəyə inanmamasıdır.”
Nigar Vüqarqızı,
Bakı Slavyan universiteti-3cü kurs tələbəsi
