Respublika Fənn Olimpiadaları yalnız bilik yarışması deyil, eyni zamanda, gənclərin məqsədli inkişafı, bölgələr üzrə inklüziv iştirak və ölkənin gələcək elmi və sosial liderlərinin formalaşdırılması üçün dayanıqlı platformadır

Elm və təhsil sahəsində istedadlı gənclərin aşkar edilməsi və onların məqsədli inkişafına dəstək verilməsi ölkənin gələcək insan kapitalının formalaşmasında mühüm rol oynayır. Respublika Fənn Olimpiadaları (RFO) isə bu məqsədə xidmət edən, yalnız şagirdlərin bilik və bacarıqlarını yoxlamaqla kifayətlənməyən, həm də ali və orta təhsil sistemləri ilə sıx əməkdaşlıq şəraitində aparılan dayanıqlı platformadır. Bu əməkdaşlıq vasitəsilə olimpiada qalibləri müvafiq akademik resurslarla təmin edilir, ixtisaslaşmış hazırlıq mərkəzlərinə yönləndirilir və təhsil müəssisələrində gələcək karyera imkanları üçün zəmin yaradılır.

Azərbaycan Respublikasının Təhsil İnstitutu (ARTİ) Xüsusi istedadlı uşaqlarla işin təşkili şöbəsinin müdiri Tural Alışov “İki sahil” qəzetinə müsahibəsində olimpiadaların konseptual çərçivəsi, şagirdlərin inkişafına verdiyi töhfələr, regionlarda iştirak və nəticələrin balanslaşdırılması, apellyasiya mexanizmi və rəqəmsal texnologiyaların inteqrasiyası barədə ətraflı məlumat verir.

-Respublika Fənn Olimpiadalarının konseptual çərçivəsi, strateji məqsədləri nədən ibarətdir və bu platforma ölkənin insan kapitalının inkişafına hansı real töhfəni verir?

-Respublika Fənn Olimpiadaları elm və təhsil nazirinin müvafiq əmri əsasında hər tədris ilində keçirilən, istedadlı şagirdlərin aşkar olunmasına, onların bilik və bacarıqlarının obyektiv qiymətləndirilməsinə, fənlərə marağın artırılmasına və sağlam rəqabət mühitinin formalaşdırılmasına xidmət edən sistemli elm yarışıdır. Olimpiadalar hazırda 8 fənn üzrə təşkil olunur və çoxpilləli model əsasında keçirilir. Bu mexanizm yalnız fərdi uğuru deyil, həm də ölkə üzrə istedadların erkən aşkarlanmasını, onların məqsədli şəkildə inkişaf trayektoriyasına yönləndirilməsini təmin edir. Məhz buna görə olimpiada platforması insan kapitalının inkişafında “seçim–dəstək–yönləndirmə” zəncirinin mühüm halqası kimi çıxış edir. Məsələn, son illərdə ölkənin bütün bölgələrinin prosesdə aktiv iştirakı, paytaxt məktəbliləri ilə yanaşı, müxtəlif bölgə məktəblilərinin uğurlu çıxışı, qaliblər arasında kənd məktəblərinin şagirdlərinin sayında artımın müşahidə olunması layihənin əsas məqsədlərindən birinə çatdığını göstərir. Əlavə olaraq, RFO qaliblərinin karyeralarını izlədikdə onların böyük əksəriyyətinin ali təhsillərində və iş həyatlarında da uğurlu fəaliyyət göstərdiklərini müşahidə edirik. Olimpiada qalibləri ölkənin sosial-iqtisadi sahələrində mühüm yerlər tutmağa başlayıblar.

 -RFO nəticələri şagirdlərin elmi və akademik bacarıqlarının inkişafına nə dərəcədə töhfə verir və bu nailiyyətlərin təhsil siyasətində strateji qərarların verilməsində rolu necə qiymətləndirilir?

-Olimpiada nəticələri şagirdlərin yalnız faktoloji biliklərini deyil, yüksək səviyyəli akademik hazırlığını, fənn üzrə dərinləşmiş marağını və davamlı özünüinkişaf potensialını üzə çıxarır. Bu nəticələr təhsil sistemi üçün istedadlı şagird kontingentinin xəritələndirilməsi, hazırlıq resurslarının daha düzgün istiqamətləndirilməsi, beynəlxalq olimpiadalara namizədlərin seçilməsi və istedadların dəstəklənməsi siyasətinin gücləndirilməsi baxımından əhəmiyyətlidir. Məsələn, 2024-cü ildə rayon mərhələsində 57 483, yarımfinalda 12 238, finalda isə 1025 şagird iştirak edib, 491 nəfər qalib olub. 2025-ci ildə isə 95 qızıl, 170 gümüş və 249 bürünc medal təqdim edilib. Bu göstəricilər olimpiada nəticələrinin artıq təkcə fərdi nailiyyət deyil, həm də sistem üzrə keyfiyyət indikatoru kimi istifadə olunduğunu göstərir. Qaliblərin bir hissəsinin beynəlxalq olimpiadalara hazırlıq mərkəzlərinə cəlb olunması da bu nəticələrin strateji davamlılığını təsdiqləyir.

-Tapşırıqların hazırlanması zamanı kurikulum tələbləri ilə yanaşı, şagirdlərin analitik düşünmə və problem həlletmə bacarıqlarının ölçülməsi necə təmin olunur?

-Tapşırıqlar nazirin müvafiq əmri ilə təsdiq edilən münsiflər heyəti tərəfindən hazırlanır və müvafiq proqram əvvəlcədən ictimaiyyətə təqdim olunur. Eyni zamanda, rəsmi izahlarda açıq şəkildə qeyd edilir ki, RFO proqramı yalnız məktəb proqramı ilə məhdudlaşmır. Bu yanaşma kurikulum baza xəttini qorumaqla yanaşı, olimpiada formatına uyğun olaraq analitik təfəkkür, məntiqi əlaqələndirmə, yaradıcı tətbiq və qeyri-standart problem həlli bacarıqlarının yoxlanmasına imkan yaradır. Məsələn, informatika fənnində avtomatik qiymətləndirmə sistemi, çoxsaylı həll cəhdlərinin yoxlanılması və nəticələrin operativ elan olunması məhz tətbiqi düşünmə və alqoritmik yanaşmanın ölçülməsinə xidmət edir. Humanitar fələr üzrə səbəb-nəticə əlaqələrinin qurma bacarıqları, oxuyub-anlama qabiliyyəti kimi səriştələrin də ölçülməsini missal göstərə bilərik. Bu mənada RFO tapşırıqları kurikulumun üzərində qurulan, lakin onu daha yüksək idrak səviyyəsinə daşıyan seçmə aləti funksiyasını yerinə yetirir.

 -Regionlar üzrə iştirak və nəticə göstəriciləri arasında balansın qorunması üçün hansı sistemli addımlar atılır? Son illərdə coğrafi əhatəlilikdə hansı dinamika müşahidə olunur?

-Regionlar üzrə balansın qorunması üçün əsas mexanizmlər mərkəzləşdirilmiş elektron qeydiyyat, mərhələli seçim sistemi, regional idarələr üzrə imtahan mərkəzlərinin təşkili və bütün ölkəni əhatə edən vahid prosedur qaydalarının tətbiqidir. Son illər coğrafi əhatəlilikdə müsbət dinamika aydın görünür. 2025-ci ildə olimpiadalar ölkənin 65 bölgəsini əhatə edib. 2025–2026-cı tədris ilinin rayon (şəhər) mərhələsində isə təxminən 48 min şagird iştirak edib. Mərkəzi Aran üzrə 2755, Qarabağ üzrə 1900-dən çox, Abşeron-Xızı üzrə 3670, Gəncə-Daşkəsən üzrə 2476, Lənkəran-Astara üzrə 2934 şagirdin iştirakı qeydə alınıb. Xüsusilə işğaldan azad edilmiş ərazilərdə, Zəngilan rayonunun Ağalı kəndində, Xankəndidə, Şuşada, Kəlbəcər və digər rayonlarda olimpiadaların təşkili coğrafi inklüzivliyin genişləndiyini göstərən mühüm faktorlardır. Ümumiyyətlə, bu gün RFO hər bir şagird üçün kifayət qədər əlçatan elm yarışıdır, arzusunda olan və bu istiqamətdə çalışan şagirdlər rahatlıqla olimpiadada iştirak edə bilir.

 -Apellyasiya mexanizmi hansı prosedur prinsipləri əsasında fəaliyyət göstərir və müraciətlərin araşdırılması zamanı şəffaflıq necə təmin olunur?

-Apellyasiya mexanizmi müəyyən edilmiş zaman çərçivəsi və yazılı müraciət prinsipi əsasında fəaliyyət göstərir. Rəsmi qaydalara görə, ilkin mərhələlərin nəticələri ilə bağlı ərizələr 3 iş günü ərzində qəbul edilir və müraciətlər yazılı formada təqdim olunmalıdır. Final mərhələsində isə ilkin nəticələr elan edilir və daha sonra yazı işlərinin qiymətləndirmə nəticələrinə baxış həyata keçirilir. Yəni, finalda iştirak etmiş hər bir şagirdin yazı işlərini münsiflərlə müzakirə etmək, qiymətləndirmə nəticələrinin şəffaflığını müşahidə etmək imkanı olur.

 -Olimpiada tapşırıqlarının çətinlik səviyyəsi və qiymətləndirmə meyarları ilə bağlı ictimai rəy nəzərə alınırmı? Geri əlaqə mexanizmi varmı?

-Rəsmi şəkildə təsbit olunmuş əsas geri əlaqə mexanizmi apellyasiya proseduru, nəticələrin portal üzərindən açıqlanması və qeydiyyat-nəticə mərhələləri üzrə operativ dəstək kanallarıdır. Bu suala ən doğru yanaşma budur ki, hazırda geri əlaqə əsasən apellyasiya, məktəblər və müəllimlər vasitəsilə daxil olan rəylər, eləcə də təşkilati dəstək kanalları üzərindən toplanır. Bununla yanaşı, hər bir mərhələnin nəticələri müəyyən olunduqdan sonra təhlillər aparılır, imtahanda istifadə olunmuş tapşırıqların işlənmə faizi müzakirə edilir. Şagirdlərin daha ədalətli seçimi üçün Təşkilat Komitəsi və münsiflər heyəti bu məsələni mütəmadi şəkildə gündəmdə saxlayır.

-Rəqəmsal texnologiyaların və süni intellekt alətlərinin olimpiada prosesinə inteqrasiyası ilə bağlı hansı perspektiv planlar mövcuddur?

-Hazırda RFO prosesində rəqəmsallaşmanın əsas elementləri artıq tətbiq olunur: qeydiyyat portal.edu.az üzərindən aparılır, buraxılış vərəqələri şəxsi kabinetlərə yüklənir, nəticələr elektron qaydada elan edilir. İnformatika istiqamətində isə avtomatik qiymətləndirmə sistemi faktiki olaraq tətbiqdədir. Süni intellekt alətlərinin birbaşa RFO prosedurlarına inteqrasiyası barədə ayrıca, detallı rəsmi yol xəritəsi açıq mənbələrdə hələlik geniş elan olunmayıb. Lakin ölkədə təhsilin rəqəmsal transformasiyası, 2025–2028-ci illər üzrə süni intellekt strategiyası və təhsil ekosistemində AI istiqamətində atılan addımlar göstərir ki, gələcəkdə data-analitika, fərdiləşdirilmiş hazırlıq, tapşırıqların psixometrik təhlili və proseslərin daha çevik idarə olunması kimi istiqamətlər aktual olacaq.

-Respublika fənn olimpiadalarında qalib olan şagirdlər üçün hansı akademik və maddi üstünlüklər nəzərdə tutulur? Bu imtiyazlar ali məktəblərə qəbul və beynəlxalq olimpiadalara seçim baxımından necə tənzimlənir?

-RFO qalibləri üçün ən mühüm akademik üstünlük ali təhsil müəssisələrinə müsabiqədənkənar qəbul hüququdur. Nazirlər Kabinetinin 20 may 2019-cu il tarixli 229 nömrəli Qərarına əsasən, IX–XI siniflər arasında keçirilən respublika fənn olimpiadasında I, II və III yer tutmuş şəxslər müvafiq qaydada ali təhsil müəssisələrinə müsabiqədənkənar qəbul oluna bilərlər. Həmin hüquq tam orta təhsili bitirdikdən sonrakı növbəti 2 tədris ili üçün və yalnız bir dəfə istifadə olunur. Bundan əlavə, milli olimpiada qalibləri riyaziyyat, informatika, fizika, kimya və biologiya üzrə beynəlxalq olimpiadalara hazırlıq dərslərinə dəvət olunurlar; hazırda bu istiqamətdə 5 fənn və yaş qrupu üzrə 300-dən çox şagird hazırlıq mərkəzlərinə cəlb edilib. Maddi üstünlüklər isə əsasən medal, mükafatlandırma və tərəfdaş dəstəyi formatında təqdim edilir; lakin ali məktəbə qəbul imtiyazı ən sistemli və strateji üstünlük hesab olunur.

 -Yaxın və orta müddətli perspektivdə olimpiada sisteminin təkmilləşdirilməsi üzrə əsas prioritet istiqamətlər hansılardır?

-Yaxın və ortamüddətli perspektivdə əsas prioritetlər kimi bir neçə istiqaməti qeyd etmək olar: birincisi, regionlar üzrə iştirak və nəticə fərqlərinin azaldılması üçün hazırlıq imkanlarının daha balanslı təşkili; ikincisi, tapşırıqların hazırlanması və qiymətləndirilməsi mexanizmlərində psixometrik yanaşmanın gücləndirilməsi; üçüncüsü, rəqəmsal platformaların daha funksional hala gətirilməsi; dördüncüsü, olimpiada ilə beynəlxalq hazırlıq mərkəzləri arasında keçidin daha sistemli qurulması; beşincisi isə işğaldan azad edilmiş ərazilər də daxil olmaqla coğrafi əhatəliliyin davamlı genişləndirilməsidir. Mövcud dinamika göstərir ki, olimpiada sistemi artıq kütləvilikdən keyfiyyətli seçmə modelinə doğru inkişaf edir. Növbəti mərhələdə əsas hədəf bu platformanı sadəcə yarış deyil, istedadların inkişafı üçün dayanıqlı milli mexanizmə çevirməkdir.

Yaqut Ağaşahqızı, “İki sahil”