Qadın hüquqları insan hüquqlarının ayrılmaz tərkib hissəsidir. Cəmiyyətin inkişaf səviyyəsi, demokratik dəyərlərin möhkəmliyi və sosial ədalətin təmin olunması birbaşa qadınların hüquq və azadlıqlarının necə qorunmasından asılıdır. Tarixi inkişaf prosesində qadınlar müxtəlif formalarda ayrı-seçkiliklə üzləşmiş, lakin zaman keçdikcə onların hüquqlarının beynəlxalq və milli səviyyədə hüquqi təsbiti təmin edilmişdir. Bu gün qadın haqlarının hüquqi əsasları həm beynəlxalq sənədlərdə, həm də milli qanunvericilikdə geniş şəkildə öz əksini tapır.
Qadın hüquqlarının qorunması sahəsində ilk mühüm sənədlərdən biri 1948-ci ildə qəbul edilmiş Ümumdünya İnsan Hüquqları Bəyannaməsi olmuşdur. Bu sənəddə bütün insanların, o cümlədən qadın və kişilərin hüquq və azadlıqlarının bərabərliyi prinsipi təsbit edilmişdir. Bəyannamənin əsas ideyası insanın ləyaqətinin toxunulmazlığı və ayrı-seçkiliyin yolverilməzliyidir.
Qadın hüquqlarının daha konkret və sistemli müdafiəsini təmin edən əsas beynəlxalq sənəd isə 1979-cu ildə BMT tərəfindən qəbul edilmiş Qadınlara qarşı ayrı-seçkiliyin bütün formalarının ləğvi haqqında Konvensiya (CEDAW) olmuşdur. Bu Konvensiya qadınlara qarşı siyasi, iqtisadi, sosial və mədəni sahələrdə mövcud olan ayrı-seçkiliyin aradan qaldırılmasını dövlətlərin öhdəliyi kimi müəyyən edir. Konvensiyaya qoşulan dövlətlər qanunvericiliklərini bu prinsiplərə uyğunlaşdırmalı və qadınların hüquqlarını təmin etməlidirlər.
Bundan əlavə, 1995-ci ildə Pekində keçirilmiş Qadınların IV Ümumdünya Konfransında qəbul edilən Pekin Fəaliyyət Platforması qadınların səlahiyyətləndirilməsi, zorakılığa qarşı mübarizə və gender bərabərliyinin təşviqi istiqamətində mühüm sənəd hesab olunur. Bu sənədlər beynəlxalq hüquqda qadın haqlarının qorunması üçün güclü hüquqi baza yaratmışdır.
Azərbaycan Respublikasında qadın hüquqları ilk növbədə ölkənin əsas qanunu olan Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyası ilə təmin edilir. Konstitusiyanın 25-ci maddəsində göstərilir ki, hamı qanun və məhkəmə qarşısında bərabərdir və kişi ilə qadının hüquq və azadlıqları bərabərdir. Dövlət cinsindən asılı olmayaraq hər kəsin hüquq və azadlıqlarının müdafiəsinə təminat verir.
Konstitusiyada həmçinin əmək hüququ, təhsil hüququ, sosial təminat hüququ və digər fundamental hüquqlar təsbit olunmuşdur ki, bunlar qadınlara da bərabər şəkildə şamil edilir. Beləliklə, qadınların hüquqlarının qorunması ölkənin ali hüquqi sənədində birbaşa öz əksini tapmışdır.
Azərbaycan Respublikasında qadın hüquqlarının müdafiəsi məqsədilə bir sıra xüsusi qanunlar qəbul edilmişdir. Bunlardan biri 2006-cı ildə qəbul olunmuş “Gender (kişi və qadınların) bərabərliyinin təminatları haqqında” Qanundur. Bu qanun gender bərabərliyinin təmin olunmasının hüquqi mexanizmlərini müəyyən edir və ayrı-seçkiliyin qarşısının alınmasını nəzərdə tutur.
Digər mühüm normativ akt 2010-cu ildə qəbul edilmiş “Məişət zorakılığının qarşısının alınması haqqında” Qanundur. Bu qanun ailə daxilində qadınlara qarşı zorakılığın hüquqi müstəvidə qarşısının alınmasını, zərərçəkmiş şəxslərin müdafiəsini və sosial reabilitasiyasını təmin etməyə yönəlmişdir.
Eyni zamanda, Əmək Məcəlləsi qadınların əmək hüquqlarını qoruyur, analıq məzuniyyəti, uşaq baxımı ilə bağlı güzəştlər və sosial təminat məsələlərini tənzimləyir. Bu hüquqi mexanizmlər qadınların həm ailə, həm də iş həyatında hüquqlarının balanslı şəkildə qorunmasına xidmət edir.
Qadın hüquqlarının hüquqi əsaslarının mövcudluğu ilə yanaşı, onların real həyatda tətbiqi də mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Bu baxımdan Azərbaycan Respublikasının qanunverici orqanı olan Milli Məclis qadın hüquqlarına dair qanunların qəbulunda və təkmilləşdirilməsində mühüm rol oynayır.
Dövlət siyasətində gender bərabərliyi prinsipi prioritet istiqamətlərdən biri kimi müəyyən edilmişdir. Qadınların dövlət idarəçiliyində, parlamentdə, məhkəmə və hüquq-mühafizə orqanlarında təmsilçiliyi artmaqdadır. Eyni zamanda, qadın sahibkarlığının inkişafı, onların təhsilə və səhiyyəyə çıxış imkanlarının genişləndirilməsi istiqamətində proqramlar həyata keçirilir.
Qadın hüquqlarının pozulması hallarında məhkəməyə müraciət etmək hüququ təmin olunur. Qadınlar öz hüquqlarının bərpası üçün milli məhkəmələrə, zərurət olduqda isə beynəlxalq məhkəmə instansiyalarına müraciət edə bilərlər. Bu hüquqi mexanizmlər qadınların hüquqlarının real müdafiəsinə xidmət edir.
Həmçinin hüquqi maarifləndirmə tədbirləri qadınların öz hüquqları barədə məlumatlılığını artırır. Hüquqlarını bilən qadın onları müdafiə etmək üçün daha fəal mövqe tutur və cəmiyyətdə bərabərliyin möhkəmlənməsinə töhfə verir.
Qadın haqlarının hüquqi əsasları həm beynəlxalq, həm də milli səviyyədə geniş şəkildə formalaşmışdır. Ümumdünya İnsan Hüquqları Bəyannaməsi, CEDAW Konvensiyası kimi beynəlxalq sənədlər və Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyası ilə digər qanunvericilik aktları qadınların hüquq və azadlıqlarının təmininə hüquqi zəmin yaradır.
Lakin hüquqi baza ilə yanaşı, bu hüquqların real həyatda tam şəkildə tətbiqi və qorunması da vacibdir. Gender bərabərliyinin təmin olunması yalnız qanunların mövcudluğu ilə deyil, onların effektiv icrası, maarifləndirmə və cəmiyyətin düşüncə tərzinin dəyişməsi ilə mümkündür.
Beləliklə, qadın hüquqlarının möhkəm hüquqi əsaslara söykənməsi demokratik və hüquqi dövlət quruculuğunun əsas şərtlərindən biridir və cəmiyyətin davamlı inkişafının təminatçısı kimi çıxış edir.
Cahan Bayramlı,
YAP Xətai rayon təşkilatının fəalı
