Texnologiya sürətlə dəyişir. Hər gün smartfonlarımız, kompüterlərimiz, hətta evimizin ağıllı cihazları yeni funksiyalar qazanır. Bu, həyatımızı asanlaşdırır, amma eyni zamanda yeni təhlükələr də yaradır. Xüsusilə süni intellekt və qabaqcıl proqramlar informasiya mühitini daha mürəkkəb edir. Bu səbəbdən hər bir ölkə kibertəhlükəsizlik sahəsində hüquqi və institusional sistemlərini daim yeniləməlidir.

Azərbaycan bu sahədə proaktiv yanaşma göstərir. Dövlət Təhlükəsizliyi Xidmətinin Milli Kibertəhlükəsizlik Mərkəzinin rəisi Davud Rüstəmov bildirir ki, beynəlxalq təcrübədə minlərlə standart mövcuddur və bu standartlar dövlətlər üçün ciddi tələblər qoyur. Yəni, ölkəmiz həm texnologiyanın sürətinə uyğunlaşmalı, həm də insanlarımızın rəqəmsal mühitdə təhlükəsizliyini təmin etməlidir.

Arzu edirik ki, bu sistem yalnız paytaxt universitetlərində deyil, bölgə institutlarında da tətbiq olunsun. Bu addım hər bir bölgə tələbəsi üçün kibertəhlükəsizlik biliklərini artırmaq və təcrübə qazanmaq imkanı yaradacaq. Türkiyə ilə müqayisədə, orada laboratoriyalar əsasən böyük şəhərlərdə və aparıcı universitetlərdə fəaliyyət göstərir, regional institutlarda isə bu sistemlər hələ geniş yayılmayıb. Azərbaycanda isə məqsəd bu təcrübəni bütün bölgələrə yaymaqdır.

Milli laboratoriyaların fəaliyyəti proqram və aparat təminatındakı boşluqları vaxtında aşkar etməyə, riskləri azaltmağa və potensial kiberhücumların qarşısını almağa imkan verir. Rüstəmov vurğulayır ki, rəqəmsal texnologiyaların sürətli inkişafı həm yeni imkanlar, həm də əlavə risklər yaradır. Buna görə də hər birimiz biliklərimizi artırmalı, praktiki bacarıqlarımızı gücləndirməli və hüquqi mexanizmləri çağırışlara uyğunlaşdırmalıyıq.

Beynəlxalq təcrübə və BMT çərçivəsində qəbul edilmiş hüquqi mexanizmlər göstərir ki, dövlətlər kibertəhlükəsizlik sahəsində davamlı inkişaf və möhkəmlənmə öhdəliyinə malikdirlər. Bu baxımdan Bakı Ali Neft Məktəbi kimi elmi və təhsil müəssisələri bu sahədə tədqiqat və tədris işlərini aparmağı vacib hesab edirlər.

Azərbaycan texnoloji inkişafı, hüquqi mexanizmlərin yenilənməsini və sistemlərin bölgələrdə tətbiqini nəzərə alan geniş strategiya həyata keçirir. Bu yanaşma:

• Milli təhlükəsizliyi gücləndirir

• Rəqəmsal infrastrukturu etibarlı edir

• İnsanların və gənc nəsillərin rəqəmsal mühitdə təhlükəsiz davranış bacarıqlarını inkişaf etdirir

Psixoloji-pedaqoji baxımdan bu addımlar əhəmiyyətlidir: tələbələr, gənclər və ictimaiyyət özlərini daha təhlükəsiz hiss edir, rəqəmsal dünyada məsuliyyətli davranmağı öyrənir və təhlükəsiz qərarlar qəbul etmək bacarığı qazanır.

Doç. Dr. Ruhəngiz Əliyeva,
Naxçıvan Müəllimlər İnstitutu