Dünyada baş verən dərin siyasi proseslər bir çox dövlətlərin yeni mövqe sərgiləməsinə səbəb olur. Yeni ittifaq yaratmaq, artan güc balansına  uyğun adekvat  balans yaratmaq müstəqilliyi gənc olan dövlətlərin həyat  kredosuna çevrilmişdir. İstər -istəməz geosiyasi hadisələri düzgün qiymətləndirməklə  vəziyyətdən çıxış yolu tapmaq və sağlam mütəfiqlik bağları yaratmaq,  dünya xəritəsində daim  var olmaq , bu gün bir çox dövlətlərin ölüm-qalım məsələsinə çevirimişdir.  Dünyada  baş verən bu son hadisələr,  Rusiya -Ukrayna mühariəsi ərəfəsində  bir çox keçmiş sovet respublikaları  tarixdən  dərs götürməyə çalışırlar. İmperiya ambisiyalarını cilovlamaq istəməyən  Rusiya  maraqları naminə və keçmiş SSR-nin bərpası istiqamətində bütün səylərini səfərbər edərək qarşıya qoyduğu hədəflərə nail olmaq  uğrunda  əməlli işlər görməkdədir.

Çox sevindirici haldır ki, bu gün keçmiş SSRİ-yə daxil olan Mərkəzi Asiya ölkələrində bir milli oyanış baş verməkdədir. Düzdür, bu proseslər Rusiyanın xoşuna gəlməsə də artıq baş verən hadisələr  müsbət məcra istiqamətində irəliləməkdədir. Tarixən dünya  imperiyaları içərisində şöhrət qazanmış bu türk yurdu,  gecdə olsa öz kimliyini anlayır,  türkçülük ideyaları və türk dövlətləri birliyi istiqamətində  də işlər aparmaqdadır.  Böyük Teymur imperiyası dünya  tarixinə qızıl hərflərlə yazılmış bir xalqın parlaq keçmişinin təntənəsidir. Türk yurdu bu gün öz keçmişinə sadiqlik nümayiş etdirir. Öz sələflərinin getdiyi yolla gedir,  dostu-düşməndən seçməyi bacarır və anlayır ki,  türkün gücü yalnız müttəfiqlikdən və ittifaqdan keçir. Bu ittifaqın və müttəfiqliyin bünövrəsi Azərbaycan-Türkiyə timsalında çoxdan atılmışdır. Bu ittifaqın möhkəm qırılmaz tellərlə bağlı olduğunu bir daha dünyaya bəyan edən “Şuşa “ bəyənnaməsindən bir il keçməsinə baxmayaraq münasibətlərimiz üst səviyyədə inkişaf  etməkdədir. Bu strateji tərəfdaşlıq misiyası digər türk dövlətləri  üçündə nümunə olmalıdır.

2022-ci ilin yanvarında Qazağıstanda baş verən siyasi  hadisələr bir çox türk dövlətləri üçün tarixdən dərs götürməyə  yaxşı imkan yaradır.  Qazaxıstanın müstəqilliyinə xələl gətirmək və oradakı milli oyanışı yerindəcə boğmaq kimi provakativ manipuliyasiyalar  Rusiya və tərəfdaşlarının arzusunu gözündə qoydu. Qazax xalqının mübarizliyi və vətənpərvərliyi dövlət çevrilişinin,   Qazaxıstan dövlətinin müstəqiliyyinə dil uzadanların dərsini verdi.  Bu yaxınlarda Rusiyanın Sankt-Peterburq şəhərində  keçirilən Beynəlxalq İqtisadiyyat  Forumun plenar  iclasında  iştirak edən   Qazaxıstan Prezidenti Qasım-Jomart Tokayevin,  moderator Marqarita Simonyanın “Qazaxıstanın Ukraynadakı proseslərlə bağlı mövqeyi nədən ibarətdir?” təxribatçı  sualına cavabında bildirib:

“Lakin mən bir şeyi qeyd etmək istəyirəm. Müasir beynəlxalq  hüquq BMT nizamnaməsidir. Nizamnamədə iki əsas prinsip var,  hansı ki,  müasir dövrdə bu iki prinsip bir-birinə ziddiyyətə gəlib çıxıb. Bunlar dövlətlərin ərazi bütövlüyü və xalqların öz müqəddəratını təyin etmə prinsipləridir. Birləşmiş Millətlər Təşkilatının yaradıcılarının ataları görünür  həmin vaxt bu məqamı nəzərə almayıblar. Mümkündür ki, bunu bilərəkdən güzəşt  kimi nizamnaməyə daxil ediblər. Əlbəttə ki, bu prinsiplər nə qədər bir-birinə zidd olsalar da, bununla bağlı fərqli anlayışlar mövcuddur.  Bir kateqoriya deyir ki, dövlətlərin ərazi bütövlüyü müqəddəsdir. Digər kateqoriya düşünür ki, bu və ya digər dövlətin ərazisində olan hər hansı xalq öz müqəddəratını təyin etmə hüququna malikdir, daxil olduğu dövlətin tərkibindən çıxmaq hüququna malikdir. Əgər xalqların öz müqəddəratının təyin etmə prinsipi reallıqda yer kürəsində həyata  keçirilsə, hazırda BMT-yə daxil olan 193 dövlətin yerinə dünyada   500-600-dən çox dövlət  yaranar. Əlbəttə ki,  bu xaos olacaq.  Ona görə də, bu prinsiplə biz nə Tayvanı, nə Kosovanı, nə Abxaziyanı,  nə də Cənubi Osetiyanı  tanımırıq. Görünür ki, bu prinsip Luqansk və Donetsk  kvazi dövlətlərinə də tətbiq olunacaq. Bu da sizin açıq sualınıza  açıq cavab”

Putinin də  iştirak etdiyi samitdə böyük auditoriya qarşısında Ukraynanın ərazi böyüvlüyünü tanınması istiqamətində mövqeyini ortaya qoymaqla  separatçı “Luqans” və “Donetsk”  demokratik respublikasının tanınmayacağını və həmin ərazi vahidlərinin Ukraynanın bölünməz hissəsi olduğunu bəyan etməklə Tokayev bir daha göstərdi ki, Qazaxıstan əvvəlki illərdən fərqli olaraq , indi daha  müstəqil siyasət yürüdür, ölkəsinin tutduğu mövqe beynəlxalq  hüququn norma və prinsiplərinə zidd olmamalıdır.

Çox sevindirici haldır ki, milli oyanış və milli kimlik istiqamətində Mərkəzi Asiyada baş verən bu hadisələr gələcəkdə böyük Türk birliyinin təməlindən xəbər  verir.  Bunun  növbəti təzahüru cari ilin iyunun 21-də Özbəkistana  rəsmi səfər edən Azərbaycan Respiblikasının Prezidenti cənab İlham Əliyevin timsalında gördük.  Səfər çərçivəsində aparılmış danışıqlar və imzalanmış sənədlər bunun əyani təsdiqidir. Müzakirə olunmuş mövzular və əldə olunmuş razılaşmalar münasibətlərimizin gələcək inkişafı üçün əsas olacaqdır.

Xalqlarımızı dərin köklər birləşdirir. Eyni soydan olmağımız və ortaq mədəniyyətə sahib olmağımız gələcək münasibətlərin daha intensiv inkişafına yol açacaqdır. Hələ sovet dönəmində Azərbaycan-Özbəkistan əlaqələri həmişə ürəkaçan olmuşdur. Bunu Prezident İlham Əliyevin təbirincə desək “ Ulu Öndər Heydər Əliyev özbək xalqına  böyük sevgi ilə yanaşırdı. 1970-ci illərdə onun Şərəf  Rəşidoviç   Rəşidov ilə dostluğu bütün sovet rəhbərliyinə məlum idi, 1990-cı illərdə də onun İslam Abduqəniyeviç Kərimov ilə dostluğuda  xalqımıza məlum idi və bu, bizim münasibətlərimizin bugünkü inkişafının təməli idi.  Bu gün Azərbaycan və Özbəkistan  müstəqil xarici siyasət kursu yürüdən , öz resurslarına güvənən, sosial-iqtisadi inkişafda böyük uğurlar qaznmış qüdrətli müstəqil dövlətlərdir. Özbəkistan  ölkəmizin ərazi bütövlüyünün  bərpası işində  Azərbaycanı dəstəkləyib . Azərbaycan xalqı ən ağır  dövrdə özbək xalqının qardaşlıq dəstəyini hiss edirdi. Bu, bizim üçün çox qiymətlidir, bunlar bizim münasibətlərimizin tarixində unudulmaz hadisələrdir”.

Strateji tərəfdaşlığın dərinləşdirilməsi  və qarşılıqlı fəaliyyətin genişləndirilməsi haqqında siyasi Bəyənnamə gələcək fəaliyyətimizin yol xəritəsidir. Hərbi və hərbi-texniki sahələrdə  nəzərdə tutulan əməkdaşlıq  xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Bu sahə hər bir ölkə üçün,  xüsusən bizim ölkələr üçün prioritet əhəmiyyət kəsb edir.  Biz təcrübə mübadiləsi, hərbi-texniki sahədə,  müdafiə istiqamətli təhsil sahəsində əməkdaşlıq  üzrə fəal əlaqə saxlayacaq,  təhlükəsizliyimizi  qarşılıqlı möhkəmlədəcək, addımlarımızı planlaşdıracağıq.  İmzalanmış siyasi Bəyənnamə  mahiyyət etibarı ilə  münasibətləri yeni səviyyəyə çatdıracaqdır. Həm mövcud beynəlxalq təşkilatlar çərçivəsində , həm də ölkələrimizin  və xalqlarımızın  təhlükəsizliyi ilə bağlı bütün  başqa məsələlər bundan sonrakı fəaliyyətimizdə daim diqqət mərkəzində olacaqdır.

Ümidvaram ki, bu gün Azərbaycan-Özbəkistan arasında dərinləşən hərtərəfli münasibətlər  bundan sonra daha da möhkəmlənəcək və xalqlarımızın birliyinə, tərəqqisinə   xidmət etmiş olacaqdır. Bu yüksək səviyyəli qarşılıqlı etimad və tərəfdaşlıq siyasəti digər türk dövlətləri üçündə örnək olacaqdır.

Mürvət İbrahimov,
Tarixçi, Bakı şəhəri Nizami Rayon İcra Hakimiyyətinin məsul işçisi