Azərbaycan iqtisadiyyatında qeyri-neft sektorunun inkişafı, ixrac imkanlarının genişləndirilməsi və xarici bazarlarda yerli məhsulların mövqeyinin möhkəmləndirilməsi iqtisadi şaxələndirmə siyasətinin əsas istiqamətlərindəndir. Son illərdə bu sahədə həyata keçirilən tədbirlər, istehsal imkanlarının genişləndirilməsi və ixracın təşviqi mexanizmləri qeyri-neft məhsullarının xarici bazarlara çıxarılmasına əlavə imkanlar yaradır. 2026-cı ilin ötən on ayının nəticələri isə bu istiqamətdə müsbət dinamikanın davam etdiyini göstərir.

İqtisadi İslahatların Təhlili və Kommunikasiya Mərkəzinin (İİTKM) 2026-cı ilin noyabr ayı üzrə “İxrac icmalı”nın ilkin göstəricilərinə əsasən, yanvar-oktyabr aylarında Azərbaycanın qeyri-neft sektoru üzrə ixracı, qeyri-monetar qızıl istisna olmaqla, ötən ilin müvafiq dövrü ilə müqayisədə 20,8 faiz artaraq 3,6 milyard ABŞ dollarına çatıb. Təkcə oktyabr ayında ixracın 23 faiz artaraq 414,2 milyon dollara yüksəlməsi də xarici bazarlarda yerli məhsullara tələbin genişlənməsi baxımından diqqət çəkir.

İxrac artımının arxasında hansı məhsullar dayanır?

On ayın göstəriciləri qeyri-neft ixracında həm ənənəvi məhsulların, həm də sənaye istehsalı ilə əlaqəli malların mövqeyinin gücləndiyini göstərir. Xüsusilə alüminium və ondan hazırlanan məmulatların ixracında 39,2 faiz, qara metallardan hazırlanan məmulatlarda 34 faiz, mis və ondan hazırlanan məmulatlarda 24,9 faiz, üzvi kimyəvi birləşmələrdə isə 16,1 faiz artım qeydə alınıb.

Şəkər və şəkərdən hazırlanan qənnadı məmulatlarının ixracının 2,4 dəfə, bitki və heyvan mənşəli piylər və yağların ixracının 27,1 faiz artması da məhsul çeşidlərinin genişlənməsi baxımından əhəmiyyətlidir. Pambıq, tərəvəz, qəhvə, çay və yeməli meyvələrin ixracında da artım müşahidə olunub. Bu göstəricilərin iqtisadi əhəmiyyəti yalnız ixracın dəyərinin yüksəlməsi ilə məhdudlaşmır. Alüminium, qara və əlvan metallar, kimyəvi birləşmələr kimi məhsulların ixracında artım sənaye istehsalının xarici bazarlara inteqrasiyasının genişləndiyini göstərən amillərdəndir. Bununla belə, xammal və hazır məhsul ixracı arasındakı nisbət də diqqətdə saxlanılmalıdır. Çünki daha yüksək əlavə dəyər yaradan emal məhsullarının ixracda payının artması ölkənin istehsal və ixrac potensialının uzunmüddətli inkişafı baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

İİTKM-in sentyabr ayı üzrə dərc etdiyi əvvəlki icmalda isə qeyri-neft ixracının əsas məhsulları sırasında qızıl, mis filizləri və konsentratları, həmçinin tomat yer alıb. Həmin dövrdə bu məhsulların ixrac dəyəri müvafiq olaraq 313,1 milyon, 213,5 milyon və 172,3 milyon dollar təşkil edib. Bu mənzərə ixrac strukturunda sənaye və aqrar məhsullarla yanaşı, təbii resursların və ilkin emal məhsullarının da mühüm yer tutduğunu göstərir.

Aqrar və aqrar-sənaye ixracında fərqli artım tempi

Yanvar-oktyabr aylarında aqrar və aqrar-sənaye məhsullarının ümumi ixracı 1,2 milyard dollara çatıb. Aqrar məhsullar üzrə ixrac 12,7 faiz artaraq 866,9 milyon dollar, aqrar-sənaye məhsulları üzrə ixrac isə 28,8 faiz artaraq 334,9 milyon dollar təşkil edib. Beləliklə, aqrar-sənaye məhsullarının artım tempi ilkin kənd təsərrüfatı məhsullarının artımını 16,1 faiz bəndi üstələyib. Bu fərq diqqətəlayiqdir. Belə ki, kənd təsərrüfatı məhsullarının birbaşa ixracı ilə yanaşı, onların emal edilərək daha yüksək əlavə dəyərli məhsullara çevrilməsi də xarici satış imkanlarını genişləndirir. Aqrar-sənaye ixracındakı artım emal müəssisələrinin istehsal və satış imkanlarının genişlənməsi üçün potensialın mövcudluğuna işarə edir. Bu istiqamətdə əsas məsələ xammal istehsalının artırılması ilə kifayətlənməmək, məhsulların çeşidlənməsi, qablaşdırılması, saxlanması və emalı üzrə imkanları gücləndirməkdir. Xüsusilə meyvə-tərəvəz, pambıq, bitki yağları və qida sənayesi məhsulları üzrə emal zəncirinin genişləndirilməsi ixrac gəlirlərinin artırılmasına şərait yarada bilər.

İstehsal potensialı və ixrac imkanları

İxrac göstəricilərini ölkənin ümumi iqtisadi inkişafı ilə birlikdə qiymətləndirmək vacibdir. Dövlət Statistika Komitəsinin məlumatına əsasən, 2026-cı ilin yanvar-sentyabr aylarında qeyri-neft-qaz sənayesində istehsal real ifadədə 5,4 faiz, kənd təsərrüfatı məhsullarının istehsalı isə 1,1 faiz artıb. Eyni dövrdə qeyri-neft-qaz sektorunda ümumi daxili məhsul istehsalı 2,6 faiz yüksəlib.  Bu rəqəmlər göstərir ki, qeyri-neft ixracının artımı ölkədə istehsal proseslərindəki dəyişikliklərlə paralel gedir. Bununla belə, ixracın dəyər ifadəsində 20,8 faiz yüksəlməsini yalnız istehsal həcminin artımı ilə əlaqələndirmək düzgün olmazdı. İxrac göstəricilərinə məhsulların beynəlxalq bazar qiymətləri, tələbat, məzənnə və məhsul strukturundakı dəyişikliklər də təsir göstərir. Buna görə də qarşıdakı dövrdə ixracın fiziki həcmi, istehsal gücü və məhsulların əlavə dəyər göstəricilərinin də birlikdə təhlili əhəmiyyət daşıyacaq.

Yeni bazarlar və ixracın şaxələndirilməsi

Qeyri-neft ixracının davamlı artımı üçün yalnız istehsal imkanlarının genişləndirilməsi deyil, satış coğrafiyasının şaxələndirilməsi də vacibdir. İİTKM-in 2026-cı ilin sentyabr ayı üzrə icmalında Rusiya, Türkiyə, Gürcüstan, İsveçrə və Ukrayna Azərbaycanın qeyri-neft məhsullarının əsas ixrac istiqamətləri sırasında göstərilib. Bu ölkələrə ixracın müvafiq dəyəri 881,4 milyon, 475,2 milyon, 443 milyon, 327,9 milyon və 121,2 milyon dollar olub.

Mövcud göstəricilər ənənəvi ticarət tərəfdaşlarının əhəmiyyətini təsdiqləməklə yanaşı, yeni bazarlara çıxış imkanlarının genişləndirilməsinin zəruriliyini də ortaya qoyur. Müəyyən bazarlardan yüksək asılılıq xarici tələbatda, logistika marşrutlarında və ticarət şərtlərində baş verən dəyişikliklərin ixracatçılara təsirini artıra bilər. Buna görə də Mərkəzi Asiya, Yaxın Şərq və digər perspektivli regionlarda yeni tərəfdaşların tapılması, məhsulların beynəlxalq standartlara uyğunlaşdırılması və ixracatçıların bazar araşdırmalarına dəstək verilməsi mühüm istiqamətlərdir. Bu məsələnin aktuallığı dövlətin ixrac siyasətində də öz əksini tapır. Prezident İlham Əliyevin 9 iyun 2026-cı il tarixli Fərmanı ilə Azərbaycan mənşəli qeyri-neft-qaz məhsullarının ixracı zamanı daşıma xərclərinin dövlət büdcəsi hesabına dəstəklənməsi mexanizmi müəyyənləşdirilib. Dəstəyin məbləği daşınma növündən asılı olaraq faktiki nəqliyyat xərclərinin və ya malın gömrük dəyərinin müəyyən edilmiş hissələri əsasında hesablanır. Mexanizmin 2026-cı il sentyabrın 1-dən tətbiqinə başlanılıb. Bundan əlavə, Prezidentin 16 iyun 2026-cı il tarixli fərmanı ilə mikro, kiçik və orta sahibkarlıq subyektlərinin ixrac zamanı ödədikləri gömrük rəsmiləşdirilməsi yığımlarının kompensasiya edilməsi nəzərdə tutulub. Bu dəstək mexanizmi 2026-cı il sentyabrın 1-dən 2031-ci il sentyabrın 30-dək həyata keçiriləcək ixrac əməliyyatlarına şamil olunur.

Artımın davamlılığı üçün əsas hədəflər

Ümumilikdə, 2026-cı ilin ötən on ayının nəticələri Azərbaycanın qeyri-neft ixracında müsbət dinamikanın formalaşdığını göstərir. Xüsusilə sənaye məhsulları və aqrar-sənaye mallarının ixracında qeydə alınan artım iqtisadiyyatın şaxələndirilməsi baxımından diqqətəlayiqdir. Aqrar-sənaye məhsullarının ixracının aqrar məhsullarla müqayisədə daha sürətli artması isə emal sektorunun ixrac potensialının genişləndirilməsi üçün əlavə imkanların olduğunu göstərir.

Bununla belə, əldə olunan nəticələrin uzunmüddətli iqtisadi üstünlüyə çevrilməsi üçün bir sıra məsələlər xüsusi diqqət tələb edir. İlk növbədə, yerli istehsalda məhsuldarlığın artırılması, emal sənayesinin genişləndirilməsi, ixrac məhsullarının keyfiyyət və rəqabət standartlarına uyğunlaşdırılması, logistika xərclərinin azaldılması və yeni satış bazarlarının mənimsənilməsi vacibdir. Əsas hədəf yalnız ixracın dollar ifadəsində artmasına nail olmaq deyil, ölkə daxilində yaradılan əlavə dəyərin yüksəldilməsi, yerli istehsalçıların beynəlxalq bazarlarda mövqeyinin möhkəmləndirilməsi və qeyri-neft sektorunun iqtisadiyyatda rolunun genişləndirilməsidir. Məhz bu amillər qeyri-neft ixracındakı bugünkü artımın davamlı iqtisadi inkişafa çevrilməsini təmin edə bilər.

Orxan Vahidoğlu, “İki sahil”