1993-cü ilin avqustunda Füzuli Azərbaycan xəritəsindən sanki silindi. Avqustun 23-də Ermənistan silahlı birləşmələri şəhəri və rayonun böyük hissəsini nəzarətə götürdülər. Bundan bir müddət əvvəl Ağdamın süqutu cəbhənin cənub-şərq qanadını ciddi şəkildə zəiflətmişdi və Füzuli də bu zəncirin növbəti halqası oldu. Rayonun coğrafi mövqeyi onu həmişə xüsusi edib: Araz çayının sahili boyunca uzanan düzənliklər, Qarabağın dağlıq hissəsinə doğru yüksələn ərazilər, Bakıdan cənuba və Şuşaya gedən yolların kəsişməsi. Belə bir bölgənin itirilməsi təkcə yaşayış məntəqələrinin itkisi demək deyildi, bu, həm də ölkənin hərbi-iqtisadi xəritəsində bir boşluq yaranması idi. Minlərlə ailə bir neçə günün içində yurdunu tərk etməli oldu. Çoxları yalnız əynindəki paltarla, bəziləri isə sənədlərini belə götürə bilmədən yola düşdü. Onlar sonrakı illəri Bakıda, Sumqayıtda, Bərdədə, Ağcabədidə, Beyləqanda, Sabirabadda və başqa bölgələrdə çadırlarda, qatar vaqonlarında, yataqxanalarda, sonralar isə salınmış qəsəbələrdə keçirdilər. Dünya birliyi vəziyyəti görməzlikdən gəlmədi: BMT Təhlükəsizlik Şurasının 822, 853, 874 və 884 saylı qətnamələri işğalçı qoşunların Azərbaycan ərazilərindən çıxarılmasını tələb edirdi. Amma bu sənədlər kağız üzərində qaldı, otuz ilə yaxın icra mexanizmi tapılmadı. Bu müddətdə Füzuli şəhəri xarabalığa çevrildi. Evlər söküldü, tikinti materialları aparıldı, məktəblər, xəstəxanalar, mədəniyyət evləri, məscidlər və qəbiristanlıqlar təxribata məruz qaldı. Rayon ərazisində yüz minlərlə mina basdırıldı. Adı böyük şair Məhəmməd Füzulinin adı ilə bağlı olan bu şəhərin ağır taleyi xalqın yaddaşında dərin iz buraxdı.
Zaman keçdikcə bu yaddaş susmadı, əksinə, daha da möhkəmləndi. Qaçqın düşmüş füzulilərin övladları böyüdü, valideynlərinin danışdığı küçələri, bağları, çay yataqlarını heç görmədən tanıdılar. Hər il avqustun 23-də anım mərasimləri keçirilirdi, doğma yurda dönüşün vaxtı gələcək deyə ümid saxlanılırdı. 2020-ci il sentyabrın 27-də başlayan Vətən müharibəsi bu ümidin gerçəkliyə çevrildiyi andır. Azərbaycan Ordusunun Füzuli istiqamətindəki hücumu sürətli və planlı şəkildə inkişaf etdi. Oktyabrın əvvəlində Horadiz qəsəbəsi və ətraf yüksəkliklər azad olundu, bununla düşmənin müdafiə sisteminin əsas dayaqları dağıldı. Oktyabrın 17-də isə Ali Baş Komandan İlham Əliyev xalqa müraciətində Füzuli şəhərinin, eləcə də rayonun bir sıra kəndlərinin işğaldan azad edildiyini elan etdi. Bu xəbər ölkə boyu sevinclə qarşılandı, çünki söhbət otuz ilin həsrətinin bitməsindən gedirdi. Sonralar həmin gün Füzuli Şəhəri Günü kimi təsbit olundu: 2023-cü ildə dövlət başçısının imzaladığı sərəncamla işğaldan azad edilmiş şəhərlər üçün xüsusi günlər müəyyənləşdirildi və Füzulinin tarixi oktyabrın 17-nə təyin edildi. Beləliklə, hərbi qələbənin tarixi mədəni və mənəvi bayrama çevrildi.
Qələbənin qazanılmasında iştirak edənlərin əməyi dövlət tərəfindən xüsusi qiymətləndirildi. 2020-ci ilin noyabrında Vətən müharibəsində qələbə münasibətilə orden və medalların təsis edilməsi haqqında qanun qəbul olundu və bunun nəticəsində azad edilmiş hər rayon və şəhərin adını daşıyan ayrıca medallar yaradıldı. «Füzulinin azad olunmasına görə» medalı da bu sıraya daxildir. Onunla Füzuli rayonunun azad edilməsi uğrunda gedən döyüşlərdə iştirak etmiş, şəxsi cəsarət və şücaət göstərmiş hərbi qulluqçular təltif olunurlar. Bu medal yalnız metaldan hazırlanmış bir nişan deyil. O, konkret bir torpağın qaytarılmasında kimin hansı payı olduğunu rəsmi şəkildə təsdiq edən sənəddir. Medalı alan döyüşçü üçün bu, ailəsinə, doğma kəndinə, gələcək nəslinə ötürüləcək bir dəyərdir. Şəhid ailələri üçün isə övladlarının adının unudulmadığına dair dövlət təminatıdır. Hər medalın adında yer adının olması da təsadüfi deyil: bununla qələbə abstrakt anlayış olmaqdan çıxır, konkret küçələr, dağlar və çaylarla əlaqələndirilir.
Müharibə bitəndən sonra Füzulidə yeni bir mübarizə başladı: bu dəfə sakitlik və quruculuq uğrunda. Əvvəlcə ərazini minalardan təmizləmək, sonra isə yolları, elektrik və su xətlərini çəkmək lazım idi. 2021-ci ilin oktyabrında Füzuli Beynəlxalq Hava Limanı açıldı və bu, bölgənin ölkə ilə, eləcə də dünya ilə əlaqəsini yaratdı. Məhz bu hava limanı Qarabağa gələn ilk qonaqlar üçün qapı rolunu oynadı. Dövlət tərəfindən təsdiq edilmiş «Böyük Qayıdış» üzrə I Dövlət Proqramı (2022-ci ilin noyabrı) bu işlərə sistemli xarakter verdi. Proqramın əsas məqsədi məcburi köçkünlərin öz torpaqlarına təhlükəsiz, layiqli və dayanıqlı şəkildə qayıtmasını təmin etməkdir. Bunun üçün evlər tikilir, məktəblər, uşaq bağçaları, səhiyyə müəssisələri və inzibati binalar ucaldılır, kommunal xidmətlər qurulur, iş yerləri açılır. Layihədə ağıllı şəhər və ağıllı kənd prinsipləri tətbiq olunur: enerji səmərəliliyi, yaşıl texnologiyalar və müasir idarəetmə sistemi nəzərdə tutulub. Füzulinin ilk sakinləri 2023-cü ilin avqustunda geri döndülər. Bu, uzun illər çadırda böyümüş insanlar üçün həyatlarının ən mühüm günlərindən biri oldu. Şəhər yeni məhəllələrlə böyüyür, rayon ərazisində kənd təsərrüfatı, su təsərrüfatı və nəqliyyat kimi sahələr canlanır, bütün bunlar Füzulinin iqtisadi gələcəyinin təməlini təşkil edir.
Bu prosesin ən görünən göstəricilərindən biri Prezident İlham Əliyevin Füzuliyə ardıcıl səfərləridir. 2024-cü il mayın 11-də dövlət başçısı Köndələnçay su anbarları kompleksinin təmir-bərpadan sonrakı açılış mərasimində iştirak etdi. Bu kompleks Füzuli və ona bitişik rayonların suvarma təminatı üçün böyük əhəmiyyət daşıyır, çünki kənd təsərrüfatı bərpa olunmayanda qayıdış da davamlı ola bilməz. Həmin gün Prezident Əhmədbəyli-Füzuli-Şuşa avtomobil yolunda aparılan işlərlə tanış oldu və yolun birinci tunelinin açılışını etdi. Dağlıq relyefdə çəkilən belə tunellər yolun həm müddətini azaldır, həm də təhlükəsizliyini artırır. Mayın 17-də isə Azərbaycanda dövlət səfərində olan Belarus Prezidenti Aleksandr Lukaşenko ilə birgə Füzuliyə gəlindi. Dövlət başçıları şəhərin dağıdılmış yerlərinə baxdılar, onun Baş planı ilə tanış oldular. Qonağa işğalın nəticələrini yerindəcə göstərmək bu səfərin beynəlxalq mənasını gücləndirdi.
2025-ci ildə Füzuli yenidən diqqət mərkəzində oldu. Iyulun 3-də Əhmədbəyli-Füzuli-Şuşa yolunun açılışı oldu. Bu magistral Qarabağın mərkəzi şəhəri Şuşanı Bakı ilə daha qısa və rahat yolla birləşdirir, Füzuli isə bu yolun əsas düyün nöqtələrindən birinə çevrilir. Iyulun 17-də Türkmənistan Xalq Məsləhətinin sədri Qurbanqulu Berdiməhəmmədov Füzuli rayonuna gəldi və şəhərin dağıdılmış yerlərinə baxdı. Qardaş ölkənin yüksək səviyyəli nümayəndəsinin bu səfəri Azərbaycanla Türkmənistan arasında dostluq münasibətlərinin göstəricisi olmaqla yanaşı, işğalın miqyasını dünyaya göstərmək baxımından da vacib idi. Sentyabrın 14-də Prezident Füzuli rayonunun yeni salınacaq Qaraxanbəyli kəndinin təməlqoyma mərasimində iştirak etdi. Bu hadisə göstərdi ki, bərpa yalnız şəhər mərkəzini deyil, kəndləri də əhatə edir və hər yaşayış məntəqəsi öz əvvəlki yerində yenidən yaranır. 2026-cı il iyunun 23-də isə Türkmənistan Prezidenti Sərdar Berdiməhəmmədov Füzuli rayonuna səfər etdi. Azərbaycan və Türkmənistan prezidentləri Füzuli şəhərinin dağıdılmış yerlərinə baxdılar. Bu görüntülər bir daha göstərdi ki, bir tərəfdə xarabalıqların xatirəsi, digər tərəfdə isə qurulan yeni şəhər yan-yana mövcuddur və dünya bunu öz gözü ilə görür.
Füzulinin otuz illik işğaldan azad olunması bir neçə mərhələdən ibarət vahid bir tarixdir. Əvvəlcə torpağın itirilməsi və qaçqınlığın ağrısı, sonra döyüşçülərin qələbəsi, onların medallarla təltif edilməsi, daha sonra isə «Böyük Qayıdış» layihəsi ilə yurda dönüş və yenidən qurulma. Bu zəncirin hər halqası digərini tamamlayır. Qələbə olmasaydı, qayıdış mümkün olmazdı. Qayıdış olmasa, qələbə yalnız hərbi uğur kimi qalardı. Bu gün Füzulinin küçələrində uşaq səsləri yenidən eşidilir, yeni tikilmiş evlərin pəncərələrində işıq yanır. Azərbaycan xalqı doğma torpağına yalnız qayıtmadı, onu daha müasir, daha dayanıqlı və daha gözəl formada yenidən yaradır. Füzuli bu mənada təkcə bir rayonun adı deyil, iradənin, birliyin və gələcəyə inamın simvoludur.
Vasif Səfiyarov,
YAP Sumqayıt şəhər təşkilatının məsləhətçisi
