Azərbaycanda akkreditə olunmuş diplomatik nümayəndəliklərin təmsilçilərinin Qarabağ və Şərqi Zəngəzura səfəri regionda gedən bərpa-quruculuq proseslərinin beynəlxalq səviyyədə tanınması baxımından mühüm hadisədir. Bu səfər sadəcə protokol tədbiri deyil; o, Azərbaycanın suverenliyinə və ərazi bütövlüyünə verilən dəstəyin təzahürü, işğaldan azad olunmuş torpaqlarda həyata keçirilən layihələrin, qayıdış strategiyasının və mədəni irsin bərpası istiqamətində görülən işlərin canlı şahidi olmaq imkanı idi. Diplomatların birbaşa yerində gördükləri reallıq göstərir ki, Qarabağ və Şərqi Zəngəzur Azərbaycanın ayrılmaz hissəsidir və burada aparılan bütün işlər ölkənin daxili işləridir. Beynəlxalq nümayəndələrin bu bölgələrə səfər etməsi heç bir halda Ermənistanın və ya başqa bir dövlətin razılığından asılı deyil. Çünki müasir beynəlxalq hüququn əsas prinsiplərindən biri dövlətlərin suverenliyi və ərazi bütövlüyüdür. Azərbaycan da bu prinsiplərə uyğun olaraq öz ərazisinin hər bir guşəsində qanuni fəaliyyət göstərir.

Təəssüf doğuran haldır ki, Ermənistan cəmiyyətinin bir qismində və revanşist dairələrdə bu səfərə qarşı qəbuledilməz reaksiya nümayiş etdirildi. Belə reaksiya təkcə emosional yanaşma deyil, həm də Azərbaycanın daxili işlərinə açıq müdaxilə cəhdidir. Xarici diplomatların Azərbaycanın suveren ərazisində sərbəst hərəkət etməsi, istənilən bölgəni ziyarət etməsi və orada aparılan işlərlə tanış olması tamamilə qanunidir. Ermənistan tərəfinin buna etiraz etməsi, diplomatları təzyiq altına almağa çalışması, hətta onlara qarşı aqressiv çağırışlar səsləndirməsi beynəlxalq diplomatik etikaya ziddir. Bu cür davranış Ermənistanın Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü tanıması ilə bağlı bəyanatları ilə kəskin ziddiyyət təşkil edir. Əgər bir dövlət qonşusunun suverenliyini rəsmən tanıyırsa, onun ərazisində keçirilən qanuni tədbirlərə, o cümlədən diplomatik səfərlərə qarşı düşmən mövqe sərgiləməsi ikili standartdan başqa bir şey deyil.

Qarabağ Azərbaycanın ayrılmaz tərkib hissəsidir. Bu, tarixi, hüquqi və siyasi baxımdan danılmaz faktdır. Ermənistan rəsmilərinin və revanşist qrupların Qarabağla bağlı səsləndirdikləri fikirlər Azərbaycanın ərazi bütövlüyünə hörmətsizlikdir. Diplomatik korpusun son səfəri bir daha göstərdi ki, beynəlxalq ictimaiyyətin nümayəndələri Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü birmənalı şəkildə dəstəkləyir və işğaldan azad olunmuş ərazilərdə baş verən prosesləri məhz Azərbaycanın daxili məsələsi kimi qiymətləndirirlər. Ermənistan cəmiyyətinin bir hissəsinin buna qəzəblə reaksiya verməsi, diplomatları günahlandırması, onların fəaliyyətini təhrif etməsi regionda sülhə deyil, gərginliyə xidmət edir. Bu cür yanaşma Ermənistanın özünün imzaladığı və təsdiqlədiyi beynəlxalq sənədlərə ziddir.

Ermənistan tərəfinin tarixi saxtalaşdırma cəhdləri də diqqəti cəlb edir. Gəncəsər və Xudavəng kimi qədim mədəniyyət abidələrinin erməni irsi kimi təqdim edilməsi tarixi həqiqətlərin təhrifidir. Bu abidələr Qafqaz Albaniyası irsinin mühüm tərkib hissəsidir və Azərbaycan torpaqlarında yerləşir. Ermənistanın Qafqaz Albaniyası irsinə belə sahib çıxmaq cəhdləri, onu öz tarixinin bir hissəsi kimi göstərmək səyləri qəbuledilməzdir. Tarixi faktları dəyişdirmək, abidələrin mənsubiyyətini saxtalaşdırmaq, xalqın minillik irsini inkar etmək heç bir halda elmi və hüquqi əsasa malik deyil. Bu cür yanaşma yalnız rasist və qərəzli düşüncə tərzinin təzahürüdür. Ermənistan tərəfi bununla regionun tarixini yenidən yazmağa, Azərbaycan xalqının izlərini silməyə çalışır.

Ermənistan hakimiyyətinin revanşist qüvvələri dəstəkləməsi də ciddi narahatlıq doğurur. Ermənistan daxilində mövcud olan revanşist qruplar yalnız marginal təşkilatlardan ibarət deyil. Bir çox paylaşımlar, yazılar və çağırışlar hakim partiyaya yaxın resurslarda, media orqanlarında və sosial şəbəkə səhifələrində yayılır. Bu, təsadüfi deyil. Ermənistan parlamenti rəhbərliyindən Ruben Rubinyanın mövzu ilə bağlı açıqlaması da qəbuledilməzdir və Azərbaycanın daxili işlərinə müdaxilə xarakteri daşıyır. 14 sentyabr tarixində Ermənistan parlamentində 12-13 sentyabr 2022-ci il tarixlərində sərhəddə baş verən döyüşlərdə həlak olmuş hərbçilərin xatirəsinin bir dəqiqəlik sükutla anılması da təsadüfi addım kimi qiymətləndirilə bilməz. Həmin döyüşlər Ermənistan tərəfinin təxribatı nəticəsində baş vermişdi və Azərbaycan öz suveren ərazisini qorumaq üçün cavab tədbirləri görməyə məcbur olmuşdu. Parlamentdə belə bir addımın atılması revanşizm əhval-ruhiyyəsinin yüksəldilməsinə xidmət edir və sülh prosesinə zərər vurur.

Bütün baş verənlər rəsmi İrəvanın sülh prosesində qeyri-səmimi olduğunu bir daha nümayiş etdirir. Ermənistan 2020-ci ildəki müharibədə məğlub olduqdan və 2023-cü ildəki hadisələrdən sonra faktiki olaraq sülhə məcbur edilmişdir. Paşinyan hakimiyyətinin sadəcə olaraq sülhə getməkdən başqa real yolu qalmamışdır. Lakin Ermənistan hakimiyyətinin dirijorluğu ilə son dövrlərdə səsləndirilən açıqlamalar və yayılan paylaşımlar kampaniya xarakteri daşıyır. Onların məqsədi Ermənistanın sülh prosesinə qəsdən zərbə endirmək niyyətini ört-basdır etməkdir. Ermənistan tərəfi danışıqlarda iştirak etdiyini bəyan etsə də, eyni zamanda revanşist qüvvələrə meydan verir, tarixi təhrif edir və Azərbaycanın daxili işlərinə qarışır. Bu isə sülhə nail olmaq üçün lazım olan etimad mühitini dağıdır.

Ermənistanın Qərbi Azərbaycanda mədəni irsi dağıtması ayrıca bir ağır cinayətdir. Ermənistan Azərbaycan xalqının əsrlər boyu öz dədə-baba torpaqlarında yaşadığını, zəngin mədəni irs yaratdığını hər vəchlə danmağa çalışır. Lakin tarixi faktlar danılmazdır. Qərbi Azərbaycanda xalqımızın min illər ərzində yaratdığı mədəni irs – tarixi abidələr, qəbiristanlıqlar, məscidlər, tarixi yaşayış yerləri – Ermənistan tərəfindən dağıdılmışdır. Bu, sadəcə tarixi yaddaşın silinməsi deyil, həm də bəşəri mədəni irsə qarşı törədilmiş cinayətdir. Regionun tarixini və mədəni mənzərəsini təhrif etmək, yenidən yazmaq məqsədi daşıyan bu cür destruktiv addımlar dözümsüzlük və irqçilikdən başqa bir şey deyil. Ermənistan tərəfinin Azərbaycan mədəniyyət abidələrini qəsdən məhv etməsi, Azərbaycan xalqının indiki Ermənistan ərazisindəki mədəni izlərini silməsi beynəlxalq hüququn, o cümlədən 1954-cü il Haaqa Konvensiyasının və UNESCO-nun müvafiq qərarlarının kobud şəkildə pozulmasıdır. Bu cinayətlərə görə Ermənistan beynəlxalq səviyyədə məsuliyyət daşımalıdır.

Beləliklə, Azərbaycanda akkreditə olunmuş diplomatik korpusun Qarabağ və Şərqi Zəngəzura səfəri tamamilə qanuni, təbii və faydalı bir addım idi. Bu səfər beynəlxalq ictimaiyyətə işğaldan azad olunmuş ərazilərdəki real vəziyyəti, aparılan bərpa işlərini, məcburi köçkünlərin qayıdışı üçün yaradılan şəraiti və mədəni irsin bərpası istiqamətində görülən tədbirləri göstərdi. Ermənistanın revanşist qüvvələrinin buna qarşı qəzəbli, aqressiv və qərəzli reaksiyası isə onların sülh istəmədiyini, əksinə, regionda yeni gərginlik yaratmağa çalışdığını nümayiş etdirir. Azərbaycan öz ərazi bütövlüyünü və suverenliyini qorumaqda qətiyyətlidir. Eyni zamanda, Azərbaycan sülh və əməkdaşlıq üçün açıq qapı siyasəti yürüdür. Lakin bu sülhün əsas şərti Ermənistanın revanşizmdən əl çəkməsi, Azərbaycanın ərazi bütövlüyünə hörmət etməsi, tarixi saxtalaşdırmaya son qoyması və mədəni irsi dağıtmaq siyasətindən imtina etməsidir. Beynəlxalq ictimaiyyət də bu məsələlərdə ikili standartlara yol verməməli, Azərbaycanın haqlı mövqeyini dəstəkləməli və Ermənistanın destruktiv hərəkətlərinə qarşı aydın mövqe sərgiləməlidir. Yalnız bu halda Cənubi Qafqazda davamlı sülh, sabitlik və tərəqqi mümkün ola bilər.

Emin Əliyev,

YAP Sumqayıt şəhər təşkilatının məsləhətçisi