Fransada ictimai rəyin tolerantlıq göstəriciləri tarixən yüksək səviyyədə olsa da, ayrı-seçkilik, irqçi və antisemit zorakılıq halları, eləcə də sistemli bərabərsizliklər ciddi problem kimi qalır. Xüsusilə anti-müsəlman xarakterli əməllərin 88 faiz artması diqqət çəkir, lakin bu hallar mediada antisemitizm qədər görünmür.

“France Inter” radiosunun irqçilik və ayrı-seçkiliyin vəziyyətinə həsr olunmuş proqramında SOS Racisme təşkilatının prezidenti Dominik Sopo, Milli İnsan Hüquqları Məsləhət Komissiyasının baş katibi, hakim Maqali La Furkad və tədqiqatçı Klementin Dramani İssifu Fransadakı vəziyyəti müzakirə ediblər.

Ayrı-seçkilik gündəlik həyatda

Son dövrdə Moburguedə ksenofob şüarların səsləndirilməsi, “France 3”də pancake müsabiqəsinin qalibinə dərisinin rənginə görə yönələn nifrət mesajları, gecə klublarında ayrı-seçkiliyi üzə çıxaran testlər və Dordony bölgəsində Luiza Mişelin təsvirinə antisemit yazıların yazılması irqçiliyin davam etdiyini göstərən nümunələr kimi təqdim olunub.

SOS Racisme tərəfindən iyulun sonunda gecə klublarında və özəl çimərliklərdə aparılan test dəri rənginə görə fərqli münasibətin hələ də mövcud olduğunu ortaya qoyub. Nitsada aparılan testlərdən birində ağdərili 3 müştəriyə 15 avroya içki ilə giriş təklif edildiyi halda, qaradərili müştərilərdən eyni məkana daxil olmaq üçün 200 avro tələb olunub.

Dominik Sopo qeyd edir ki, açıq şəkildə qaradərili və ya ərəb mənşəli şəxslərin girişinə qadağa qoyulması əvvəlki illərlə müqayisədə azalsa da, bu qrupların əlverişsiz münasibətlə üzləşmə ehtimalı hələ də yüksəkdir. Bu vəziyyət insanlarda daimi psixoloji gərginlik yaradır.

Tolerantlıq yüksəkdir, zorakılıq isə artır

Milli İnsan Hüquqları Məsləhət Komissiyasının 1990-cı ildən keçirdiyi illik tolerantlıq barometrinə əsasən, Fransa uzunmüddətli perspektivdə tolerantlığın yüksək olduğu dövrdədir. Bununla belə, 2023-cü il oktyabrın 7-dən sonra tolerantlıq göstəricilərində müəyyən geriləmə müşahidə olunub.

Maqali La Furkad ictimai rəydə tolerantlıqla real həyatda baş verən hadisələr arasında böyük uçurum olduğunu vurğulayır. Rəsmi araşdırmalara görə, bu ölkədə hər il 1,2–2 milyon insan ayrı-seçkiliyə məruz qaldığını bildirir. Buna baxmayaraq, ayrı-seçkiliklə bağlı məhkumluqların sayı olduqca aşağıdır və böyük bir “boz zona”nın mövcudluğuna işarə edir.

Antisemitizm halları 7 oktyabr hadisələrindən sonra kəskin artıb və son dövrdə müəyyən azalma olsa da, səviyyə hələ də görünməmiş dərəcədə yüksəkdir. Anti-müsəlman xarakterli əməllər isə 88 faiz artıb.

Sistemli ayrı-seçkilik: Təhsil, mənzil, səhiyyə və əmək bazarı

Tədqiqatçı Klementin Dramani İssifunun sözlərinə görə, ayrı-seçkilik yalnız fərdlərin davranışları ilə məhdudlaşmır. Bəzi hallarda institutların gündəlik fəaliyyətindəki qaydalar və prosedurlar açıq niyyət olmadan belə, qeyri-bərabər nəticələr yarada bilər.

Mənzil, təhsil, səhiyyə və əmək bazarında bu cür mexanizmlər bir-birini gücləndirərək, müəyyən qruplar üçün ardıcıl maneələr yaradır. Məsələn, Afrika mənşəli şəxslərin bəzi elmi magistr proqramları haqqında məlumat əldə etməkdə daha çox çətinlik çəkdikləri bildirilir.

“Aux origines” sərgisində təqdim olunan məlumatlara görə, qeyri-ağ kimi qəbul edilən gənclərin üçdə ikisindən çoxu iş müsahibələri zamanı işəgötürənlər tərəfindən ayrı-seçkilik xarakterli ifadə və tələblərlə qarşılaşdığını bildirir. Başqa bir nümunədə isə döş qəfəsində ağrı ilə müraciət edən ağdərili kişinin qaradərili qadınla müqayisədə həyati təhlükəli təcili vəziyyət kimi qiymətləndirilmə ehtimalının 40 faiz daha yüksək olduğu göstərilir.

Keçmişlə hesablaşma çağırışı

Dominik Sopo müasir irqçiliklə Fransanın müstəmləkəçilik keçmişi arasında əlaqəyə diqqət çəkərək, kolonializmin “müsbət tərəfləri” barədə söylənən fikirləri tənqid edir. Onun fikrincə, müstəmləkəçilik dövründə elan olunan bərabərlik prinsipləri ilə yerli əhaliyə tətbiq edilən ayrı-seçkilik arasında ciddi ziddiyyət mövcud olub.

O, 1930-cu ildə Əlcəzairdə müsəlman oğlanların yalnız təxminən 10 faizinin, qızların isə təxminən 5 faizinin məktəbə getdiyini xatırladaraq, bunun kolonial sistemin yaratdığı təhsil bərabərsizliyini göstərdiyini bildirir.

Mütəxəssislər, həmçinin qaradərili şəxslərə, yəhudilərə, ərəblərə, qaraçılara və səyyah icmalarına qarşı formalaşmış stereotiplərin siyasi və media ritorikası vasitəsilə möhkəmlənə biləcəyinə dair xəbərdarlıq edirlər. Milli İnsan Hüquqları Məsləhət Komissiyasının məlumatlarında qaraçılar hələ də “rədd edilmə iyerarxiyası”nın ən aşağı pilləsində yer alırlar.

Dominik Sopo üçün Fransa Respublikası hələ də “tamamlanmamış vəd” olaraq qalır. O, azlıqların damğalanmasına, məktəblərdə sosial və irqi ayrı-seçkiliyə və siyasi məqsədlərlə həyata keçirilən stiqmatizasiya kampaniyalarına qarşı mübarizəyə çağırır.

Mütəxəssislərin ümumi qənaətinə görə, tolerantlığın yüksək olması irqçilik və ayrı-seçkilik probleminin aradan qalxdığı anlamına gəlmir. Əksinə, real bərabərliyin təmin olunması üçün sistemli ayrı-seçkiliklə mübarizənin dövlət siyasətinin mərkəzinə keçirilməsi zəruridir.

AZƏRTAC