Alimlər böyük dil modellərinin insan davranışlarını və emosional reaksiyaları modelləşdirmək potensialını araşdırırlar

Rəqəmsal texnologiyaların sürətli inkişafı süni intellekti artıq yalnız texniki və sənaye sahələrinin deyil, insan həyatının ən həssas istiqamətlərindən biri olan ruhi sağlamlığın da mühüm tədqiqat alətinə çevirir. Son illərdə böyük dil modellərinin inkişafı göstərir ki, bu sistemlər sadəcə məlumat emal edən proqramlar deyil, eyni zamanda, insan davranışlarında müşahidə olunan bəzi emosional və koqnitiv nümunələri təqlid və modelləşdirə bilir. Bu xüsusiyyət isə psixologiya və psixiatriya sahəsində yeni imkanlar yaradır.

Müasir dövrdə depressiya, təşviş pozuntuları, stress və digər psixoloji problemlər qlobal miqyasda ciddi ictimai sağlamlıq məsələsinə çevrilib. Dünya əhalisinin artması, urbanizasiya, sosial təcrid, iqtisadi qeyri-müəyyənlik və rəqəmsal həyat tərzinin yaratdığı təzyiqlər ruh sağlamlığı problemlərinin daha geniş yayılmasına səbəb olur. Belə bir şəraitdə alimlər insan davranışlarını və emosional reaksiyaları daha dərindən öyrənmək üçün yeni metodlara ehtiyac duyurlar.

Bu istiqamətdə aparılan son araşdırmalar da diqqət çəkir. Almaniyanın Dresden Texniki Universitetində Magdalena Wekenborq və Yakob N. Katerin iştirakı ilə aparılan tədqiqatda böyük dil modellərinin insanlarda müşahidə olunan bəzi emosional və koqnitiv prosesləri nə dərəcədə təqlid edə bildiyi araşdırılıb. Beynəlxalq elm ictimaiyyətində maraq doğuran araşdırmanın nəticələri göstərib ki, süni intellekt sistemləri nəzarət olunan şəraitdə qorxu, stress, təşviş, qəzəb və kədər kimi emosional vəziyyətlərlə əlaqəli davranış nümunələrini statistik olaraq modelləşdirə bilir.

Ənənəvi psixoloji araşdırmaların qarşısında duran əsas çətinliklərdən biri etik məhdudiyyətlərdir. İnsanların qorxu, stress və ya dərin emosional sarsıntı vəziyyətlərinə salınması hər zaman mümkün olmur. Bundan başqa, belə tədqiqatlar həm maliyyə, həm də zaman baxımından böyük resurs tələb edir. Süni intellekt modelləri isə eyni ssenarilərin dəfələrlə təkrarlanmasına, fərqli dəyişənlərin təsirinin ayrıca öyrənilməsinə və nəticələrin daha sürətli əldə edilməsinə imkan yaradır.

Tədqiqat zamanı böyük dil modellərinə qorxu, təşviş, stress, qəzəb və kədər kimi müxtəlif emosional vəziyyətləri əks etdirən tapşırıqlar verilib. Daha sonra həmin vəziyyətlərin dəyişdirilməsi və onların qərarvermə prosesinə təsiri araşdırılıb. Alimlər, həmçinin bu modellərdə formalaşdırılan emosional vəziyyətlərin insanlarda oxşar hallarda müşahidə olunan bəzi koqnitiv qərəzləri yaradıb-yaratmadığını da qiymətləndiriblər.

Nəticələr göstərib ki, modellər insan şüuruna və ya real emosiyalara malik olmasa da, müəyyən davranış və düşüncə nümunələrini uğurla təqlid edə bilir. Bu isə alimlərə insan davranışlarını daha təhlükəsiz və nəzarət olunan mühitdə araşdırmaq imkanı yaradır. Araşdırma müəllifləri xüsusilə vurğulayırlar ki, böyük dil modelləri emosiyaları hiss etmir, sadəcə insan davranışlarına dair topladıqları məlumatlar əsasında həmin reaksiyaları təqlid edirlər.

Mütəxəssislər hesab edirlər ki, gələcəkdə böyük dil modelləri psixoloji tədqiqatların planlaşdırılmasında, yeni terapiya metodlarının sınaqdan keçirilməsində və hətta bəzi psixi xəstəliklərin mexanizmlərinin öyrənilməsində köməkçi alət kimi istifadə oluna bilər. Bu yanaşma xüsusilə fərqli emosional vəziyyətlərin insan qərarlarına və düşüncə proseslərinə təsirini araşdırmaq baxımından yeni perspektivlər açır.

Lakin bütün üstünlüklərlə yanaşı, ehtiyatlı yanaşma da vacibdir. Süni intellektin təqdim etdiyi nəticələr insan təcrübəsinin bütün mürəkkəbliyini əks etdirmir. İnsan davranışları sosial mühit, mədəniyyət, fərdi təcrübə və bioloji faktorların qarşılıqlı təsiri nəticəsində formalaşır. Buna görə də süni intellekt yalnız dəstəkçi tədqiqat vasitəsi kimi qiymətləndirilməli, onun nəticələri real insan müşahidələri və klinik araşdırmalarla müqayisəli şəkildə təhlil edilməlidir.

Bütün bunlar göstərir ki, süni intellekt və ruh sağlamlığı sahələrinin kəsişməsi gələcəyin ən perspektivli elmi istiqamətlərindən birinə çevrilir. Əgər bu texnologiyalardan düzgün və etik prinsiplər çərçivəsində istifadə olunarsa, onlar psixi xəstəliklərin daha yaxşı anlaşılmasına, fərdiləşdirilmiş müalicə üsullarının hazırlanmasına və yeni elmi biliklərin əldə edilməsinə mühüm töhfə verə bilər.

Nigar Orucova, "İki sahil"