1990-cı illərin əvvəllərində SSRİ-nin süqutu ilə eyni vaxtda post-sovet məkanında görünməmiş bir geosiyasi daxili dağınıqlıq və institusional iflas prosesi başlamışdı. Bu qlobal və regional xaos silsiləsinin ən kəskin, dramatik və hərbi-siyasi böhran mərkəzi isə birbaşa olaraq Azərbaycanda cərəyan etməkdə idi. 1993-cü ilin iyun ayına qədər olan dövrdə ölkə daxilində idarəolunmaz xaos, real vətəndaş müharibəsi təhdidi və dərin anarxiya hökm sürürdü. Eyni zamanda milli ordunun pərakəndəliyi, vahid komandanlığın olmaması və xarici hərbi təcavüzün genişlənməsi ölkəni parçalanma astanasına gətirmişdi. Beynəlxalq münasibətlər sisteminin analizlərində Azərbaycan artıq sürətlə "uğursuz dövlət"  indikatorlarına yaxınlaşan subyekt kimi xarakterizə olunurdu. Belə bir tarixi, taleyüklü və son dərəcədə kritik məqamda Azərbaycan xalqı öz gələcəyini qorumaq üçün unikal bir iradə nümayiş etdirdi. Xalqın təkidli, israrlı çağırışı və tarixi tələbi ilə dahi dövlət xadimi Heydər Əliyev 15 iyun 1993-cü ildə Bakıya qayıtdı. Bu qayıdış sadəcə sıravi bir hakimiyyət dəyişikliyi və ya siyasi elitadakı rotasiya prosesi kimi dəyərləndirilə bilməz. Bu tarixi addım regional təhlükəsizliyi, milli maraqları və bütövlükdə Azərbaycan dövlətinin varlığını təmin edən qlobal bir xilas missiyası idi.

Məhz həmin andan etibarən müasir Azərbaycan dövlətçiliyinin institusional iflas burulğanından xilas edilməsinin geosiyasi başlanğıc nöqtəsi qoyuldu. Strateji düşüncə mərkəzləri və beynəlxalq diplomatik korpus üçün Heydər Əliyevin böhran menecmenti modeli bu gün də unikal bir ustad dərsi hesab olunur. Beynəlxalq diplomatiyada qəbul edilmiş fundamental və sarsılmaz qaydaya görə, xarici siyasətdə güclü olmaq üçün daxili sabitlik ilkin və mütləq şərtdir. Heydər Əliyev Bakıya ayaq basdığı ilk gündən etibarən mərkəzi hakimiyyətin legitimliyini hüquqi və siyasi yollarla bərpa etməyə başladı. Bu məqsədlə ölkəni daxildən parçalayan, qanunsuz fəaliyyət göstərən və vətəndaş müharibəsi riski yaradan bütün silahlı qruplaşmalar qanun çərçivəsində sürətlə neytrallaşdırıldı. Paralel olaraq, fərqli siyasi ambisiyalara xidmət edən pərakəndə hərbi birləşmələr ləğv edilərək vahid komandanlığa tabe etdirildi. Qısa müddətdə həyata keçirilən bu köklü islahat sayəsində müasir və nizamlı ordu strukturuna keçid prosesi uğurla təmin olundu. Daxili sabitliyin hüquqi sütunlarını möhkəmləndirmək məqsədilə yeni rəsmi dövlət strategiyası hazırlandı. Beləliklə, 1995-ci ildə müstəqil Azərbaycan Respublikasının ilk fundamental, demokratik və dünyəvi Konstitusiyası ümumxalq səsverməsi ilə qəbul edildi. Bu ali qanunvericilik aktının qəbulu ilə hüquqi dövlətin bütün institusional çərçivəsi dəqiq və sarsılmaz prinsiplərlə cızıldı. Həyata keçirilən bütün bu struktur islahatları ölkədə vətəndaş həmrəyliyinin və siyasi sabitliyin yenidən qurulmasına xidmət edirdi.

1993-cü ilə qədər olan dövrdə Azərbaycanın xarici siyasət xətti son dərəcədə xaotik, emosional və birtərəfli xarakter daşıyırdı. Bu cür qeyri-peşəkar və kor təbii yanaşma isə qlobal güclərin regional maraqlarının Azərbaycan coğrafiyasında kəskin toqquşmasına yol açırdı. Heydər Əliyev ölkəni real beynəlxalq təcriddən sürətlə çıxarmaq üçün çoxvektorlu və mükəmməl balanslaşdırılmış xarici siyasət kursunu təsis etdi. O, Azərbaycanı regional geosiyasi oyunların passiv bir "predmeti" olmaq statusundan qətiyyətlə xilas etdi. Görülən qətiyyətli tədbirlər nəticəsində dövlətimiz qlobal siyasi proseslərin müstəqil və aktiv "subyektinə" çevrilməyi bacardı. Dünyanın böyük dövlətləri və aparıcı beynəlxalq təşkilatları ilə bərabərhüquqlu tərəfdaşlıq prinsipləri dərhal formalaşdırılmağa başlandı. Birləşmiş Millətlər Təşkilatı, ATƏT və Avropa Şurası kimi ali platformalarla qurulan intensiv əlaqələr bu strategiyanın əsasını təşkil edirdi. Bu diplomatik hücum taktikası Azərbaycanın daxili sabitliyinin və ərazi bütövlüyünün beynəlxalq səviyyədə tanınmasını reallığa çevirdi. Beynəlxalq siyasi elita Azərbaycanı artıq etibarlı, strateji və proqnozlaşdırıla bilən bir tərəfdaş kimi qəbul etməyə başladı. Siyasi doktrinanın bu uğuru ölkənin suveren hüquqlarının qlobal miqyasda qorunması üçün möhkəl qalxan oldu. Müdrik lider yaxşı anlayırdı ki, real siyasi müstəqillik mütləq şəkildə dayanıqlı iqtisadi müstəqilliklə möhkəmləndirilməlidir. İqtisadi əsasları olmayan bir dövlətin xarici təzyiqlərə tab gətirməsi və öz suverenliyini qoruması qeyri-mümkündür. Məhz bu strateji baxışın məntiqi nəticəsi olaraq, 1994-cü ilin sentyabrında tarixi "Əsrin Müqaviləsi" imzalandı. Bu nəhəng neft sazişi qlobal korporasiyaların və böyük dövlətlərin Azərbaycana olan iqtisadi inamını və etibarını yenidən bərpa etdi. Qeyd etmək lazımdır ki, bu müqavilə sadəcə kommersiya xarakterli sıradan bir enerji layihəsi deyildi. "Əsrin Müqaviləsi" müstəqil Azərbaycan dövlətinin varlığının və toxunulmazlığının qlobal səviyyədə siyasi sığortalanması aktı idi. Bu addımla Azərbaycan öz zəngin təbii resurslarının tam hüquqlu, suveren və yeganə sahibinə çevrildiyini dünyaya bəyan etdi. Ölkəmiz qısa müddətdə investisiya axınını təmin edərək regionun yeni iqtisadi və energetika arxitekturasını diktə etməyə başladı. İqtisadi diplomatiyanın bu uğurlu modeli dövlət büdcəsinin formalaşmasında və sosial rifahın yüksəldilməsində həlledici rol oynadı. Enerji strategiyasından əldən olunan gəlirlər birbaşa olaraq milli dövlət institutlarının və ordunun gücləndirilməsinə yönəldildi.

Heydər Əliyev irsinin ən ali, fundamental və magistral xətti onun müstəqillik anlayışına verdiyi fəlsəfi yanaşmada özünü göstərir. Onun dilindən səslənən dövlətçilik tezisləri sadəcə siyasi şüarlar deyil, milli ideologiyanın əsas sütunlarıdır. Böyük rəhbərin "Müstəqilliyin əldə olunması nə qədər çətindirsə, onun saxlanılması, daimi və əbədi olması ondan da çətindir" kəlamı hər bir vətəndaşın rəhbər prinsipinə çevrildi. Bu fəlsəfə müasir Azərbaycan dövlətinin daxili və xarici siyasətinin ana xəttini, milli hədəflərini müəyyən etdi. Heydər Əliyev 1993-cü ildə böyük fədakarlıqla qurduğu və xaosdan xilas etdiyi dövləti mükəmməl bir sistem halına gətirdi. Bu sistem heç bir kənar gücdən, xarici siyasi mərkəzdən və regional amildən asılı olmayan güclü struktur təməllərinə sahib idi. Bu müstəqil dövlət modelini Azərbaycan xalqının tarixi, milli və sarsılmaz nailiyyəti kimi rəsmiləşdirməyi bacardı. Onu gələcək nəsillərə qorunub saxlanılması mütləq və vacib olan ən müqəddəs, toxunulmaz əmanət olaraq miras qoydu.

Bu miras bu gün də ölkəmizin dinamik inkişafının və qlobal arenadakı sarsılmaz mövqeyinin əsas təminatçısıdır. 15 iyun Milli Qurtuluş Günü beynəlxalq siyasət və dövlət idarəçiliyi elmi üçün müstəsna əhəmiyyət kəsb edən tarixi bir fenomendir. Bu tarix bir liderin şəxsi iradəsinin, xarizmasının və strateji zəkasının bütöv bir xalqın taleyini necə dəyişdirə bildiyinin bariz nümunəsidir. Heydər Əliyevin 1993-cü ildə atdığı hər bir strateji addım bu gün tam suveren olan Azərbaycanın təməl daşını təşkil edir. Müasir Azərbaycan öz torpaqlarına tam nəzarət edən, güclü, qüdrətli və qlobal miqyasda söz sahibi olan bir dövlətdir. Beynəlxalq siyasi elita üçün Heydər Əliyev dühası, dağılmaqda olan bir coğrafiyadan sivil dövlət yaratmağın ustad dərsi kimi öyrənilir. Azərbaycanın keçdiyi bu inkişaf yolu post-sovet məkanında reallaşan ən uğurlu dövlət quruculuğu layihələrindən biri kimi qəbul edilir. Bu uğurun təməlində isə heç şübhəsiz ki, 15 iyun tarixində nümayiş etdirilən milli birlik və siyasi iradə dayanır. Bu gün dövlətimizin əldə etdiyi bütün hərbi, siyasi və diplomatik qələbələr məhz həmin gün qoyulmuş möhkəm təməlin üzərində yüksəlir. Qurtuluş fəlsəfəsi ölkəmizi gələcəyə aparan strateji yol xəritəsi və milli ideoloji kompas funksiyasını yerinə yetirir. Bu böyük tarixi irs hər bir Azərbaycan vətəndaşı üçün qürur mənbəyi və dövlətçilik rəmzi olaraq qalmaqdadır. Siyasi elm sahəsində çalışan tədqiqatçılar Heydər Əliyev doktrinasını dərindən təhlil edərək ondan mühüm elmi nəticələr çıxarırlar. Dövlət institutlarının böhran dövrlərində necə idarə olunması barədə bu model ən effektiv cavabları özündə ehtiva edir. Çünki 1993-cü ildə ölkədə mövcud olan idarəetmə boşluğu dövlətin bütün funksiyalarını tamamilə iflic vəziyyətinə salmışdı. Məhz belə bir mürəkkəb şəraitdə idarəetmə sükanının arxasına peşəkar bir rəhbərin keçməsi tarixi zərurətdən irəli gəlirdi. Onun tərəfindən müəyyən edilən daxili təhlükəsizlik tədbirləri xalqın sabaha olan inamını sürətlə bərpa etməyə başladı. Vətəndaşlar artıq öz dövlətlərinin gücünü, qətiyyətini və hüququn aliliyini real şəkildə hiss etməyə başladılar. İctimai-siyasi sabitliyin bərqərar olması ölkə daxilində mədəni, elmi və sosial həyatın da yenidən canlanmasına güclü təkan verdi. Həmçinin, xarici investorlar üçün Azərbaycanın riskli zona statusundan çıxması prosesi sürətləndi. Bu vəziyyət ölkəyə daxil olan xarici kapitalın həcminin ilbəil həndəsi silsilə ilə artmasına şərait yaratdı. İqtisadiyyatın müxtəlif sahələrində aparılan liberallaşdırma siyasəti isə milli sahibkarlığın inkişafına geniş qapılar açdı. Heydər Əliyevin diplomatik manevrləri ölkəmizin regional liderlik statusunun formalaşmasında xüsusi rol oynamışdır. Qonşu dövlətlərlə balanslı, qarşılıqlı hörmətə və daxili işlərə qarışmama prinsiplərinə əsaslanan əlaqələr quruldu. Bu regional siyasət Azərbaycanın ətrafında etibarlı bir təhlükəsizlik və sabitlik kəmərinin yaranmasını təmin etdi. Böyük İpək Yolunun bərpası və müasir nəqliyyat dəhlizlərinin yaradılması ideyası da məhz bu uzaqgörən strateji baxışın məhsuludur. Azərbaycan Şərqlə Qərb, Şimal ilə Cənub arasında mühüm və əvəzedilməz qlobal tranzit qovşağına çevrildi. Bu geosiyasi status ölkəmizin beynəlxalq arenadakı diplomatik və iqtisadi çəkisini əhəmiyyətli dərəcədə artırdı. Dövlətimiz beynəlxalq miqyaslı irihəcmli transmilli infrastruktur layihələrinin əsas təşəbbüskarı və fəal iştirakçısı kimi tanındı. Belə layihələr regional inteqrasiyanı gücləndirməklə yanaşı, ölkəmizin təhlükəsizliyinə xidmət edən beynəlxalq maraqlar şəbəkəsi yaratdı. Çoxvektorlu diplomatiyanın uğurları Azərbaycanın beynəlxalq təşkilatlarda daha qətiyyətli mövqe nümayiş etdirməsinə imkan verdi. Milli maraqlar hər bir beynəlxalq platformada ən yüksək səviyyədə, prinsipiallıqla və peşəkarlıqla müdafiə olundu.

Dövlətçilik fəlsəfəsinin mühüm bir istiqaməti də güclü, vətənpərvər və yüksək intellektual səviyyələrə malik insan kapitalının formalaşdırılması idi. Heydər Əliyev gənclərin xaricdə nüfuzlu təhsil alması layihələrinə hələ sovet dövründən bəri xüsusi diqqət yetirirdi. Müstəqillik illərində bu strateji xətt daha da genişləndirilərək dövlət siyasətinin prioritet istiqamətlərindən birinə çevrildi. Çünki intellektual gənclik hər bir güclü, müasir və inkişaf etmiş dövlətin gələcək idarəetmə elitasının əsasını təşkil edir. Bu gün həmin gənclər dövlət aparatında, elmi mərkəzlərdə və diplomatik sahədə Azərbaycanı uğurla təmsil edirlər. Milli ideologiyanın formalaşdırılması prosesində Azərbaycançılıq məfkurəsi fundamental təməl prinsipi kimi irəli sürüldü. Bu məfkurə ölkədə yaşayan bütün etnik və dini qrupları vahid dövlətçilik maraqları ətrafında sıx birləşdirdi. Azərbaycandakı multikulturalizm və tolerantlıq mühiti dünyaya örnək ola biləcək bir model səviyyəsinə yüksəldildi. Milli birliyin bu cür möhkəmlənmiş təməllər üzərində qurulması dövlətin daxili gücünü təkrarolunmaz dərəcədə artırdı. Bu möhkəm birlik hər hansı bir xarici ideoloji təxribatın və daxili parçalanma cəhdinin qarşısını alan ən güclü sipər oldu. Heydər Əliyev tərəfindən əsası qoyulan bu mükəmməl strateji kurs sonrakı mərhələdə də yaradıcı şəkildə inkişaf etdirildi. Siyasi xəttin ardıcıllığı, zamana uyğun olaraq modernləşdirilməsi və çevikliyi dövlətin gücünə güc qatdı. Bunun nəticəsində Azərbaycan XXI əsrin yeni qlobal çağırışlarına və mürəkkəb geosiyasi dəyişikliklərinə tam hazır vəziyyətə gəldi. Güclü iqtisadiyyat, rəşadətli milli ordu və sarsılmaz xalq-iqtidar birliyi dövlətimizin ən büyük strateji üstünlüyünə çevrildi. Bu təməllər sayəsində Azərbaycan öz tarixi torpaqlarını azad edərək ərazi bütövlüyünü və suverenliyini tam bərpa etdi. Qazanılan bu tarixi və möhtəşəm zəfər 1993-cü ildə başlanmış xilas missiyasının məntiqi və şanlı zirvəsidir. Bu gün 15 iyun tarixi hər bir vətəndaşın qəlbində real müstəqilliyin, azadlığın və milli qürurun rəmzi kimi yaşayır. Müasir dövlətimiz qlobal arenada öz sözünü bəyan edən, regional təhlükəsizliyin əsas qarantı olan qüdrətli bir aktordur. Heydər Əliyevin siyasi doktrinası və dövlətçilik fəlsəfəsi Azərbaycan var olduqca xalqımızın yolunu işıqlandırmağa davam edəcəkdir. Milli Qurtuluş Günü xaosdan zəfərə doğru uzanan bu şanlı tarixi yolun ən parlaq və silinməz səhifəsidir.

​Samirə Rüstəmova,
Şəmkir rayon Uşaq Musiqi Məktəbinin direktor əvəzi