12 noyabr – Azərbaycan Respublikasının Konstitusiya Günüdür. 1995-ci il noyabrın 12-də ümumxalq referendumu ilə qəbul edilmiş Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyası müstəqil dövlətçiliyimizin hüquqi əsaslarını müəyyənləşdirən, demokratik, hüquqi və dünyəvi dövlət quruculuğunun fundamental prinsiplərini təsbit edən tarixi sənəddir.

Ümummilli Lider Heydər Əliyevin rəhbərliyi ilə hazırlanmış Əsas Qanun dövlət hakimiyyətinin təşkilindən insan hüquq və azadlıqlarının təminatına, qanunun aliliyindən vətəndaş-dövlət münasibətlərinə qədər mühüm hüquqi və ictimai münasibətləri tənzimləyən fundamental sənəd kimi Azərbaycanın inkişaf strategiyasında müstəsna yer tutur.

Bu gün Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün və dövlət suverenliyinin tam bərpa edilməsi, işğaldan azad olunmuş ərazilərdə konstitusion hüquq və vəzifələrin bütövlükdə tətbiqi Konstitusiyanın dövlətçilik tariximizdəki əhəmiyyətini daha da artırır.

Mövzu ilə bağlı Milli Məclisin deputatı Mehriban Vəliyeva ilə söhbətləşdik.

– Mehriban xanım, 12 noyabr 1995-ci ildə qəbul edilmiş Azərbaycan Konstitusiyasının dövlətçilik tariximizdə əsas əhəmiyyətini necə xarakterizə edərdiniz?

– Azərbaycan Konstitusiyasının qəbul edilməsi müstəqil dövlətçilik tariximizin ən mühüm hadisələrindən biridir. 1991-ci ildə dövlət müstəqilliyimizi bərpa etdikdən sonra qarşımızda duran əsas vəzifələrdən biri yeni siyasi, iqtisadi və hüquqi münasibətləri tənzimləyən, müstəqil Azərbaycanın gələcək inkişaf istiqamətlərini müəyyən edən fundamental hüquqi sənədin hazırlanması idi.

Müstəqilliyin ilk illərində ölkədə mövcud olan mürəkkəb siyasi və iqtisadi vəziyyət, dövlət institutlarının formalaşdırılması zərurəti, hüquqi sistemin yenidən qurulması bu prosesin əhəmiyyətini daha da artırırdı. Məhz Ümummilli Lider Heydər Əliyevin rəhbərliyi ilə hazırlanmış Konstitusiya layihəsi 12 noyabr 1995-ci ildə ümumxalq referendumu ilə qəbul edildi. Bu, Azərbaycanın müstəqil dövlət kimi hüquqi əsaslarının formalaşdırılması istiqamətində tarixi addım idi.

Konstitusiya dövlət hakimiyyətinin mənbəyinin xalq olduğunu təsbit etdi, insan və vətəndaş hüquq və azadlıqlarının təmin edilməsini dövlətin ali məqsədi kimi müəyyənləşdirdi, hakimiyyət bölgüsü prinsipini təsbit edərək qanunverici, icra və məhkəmə hakimiyyətlərinin hüquqi çərçivəsini müəyyən etdi. Eyni zamanda, ölkəmizin demokratik, hüquqi, dünyəvi və unitar dövlət kimi inkişafının konstitusion əsaslarını yaratdı.

Sonrakı illərdə 2002, 2009 və 2016-cı illərdə keçirilən referendumlar vasitəsilə Konstitusiyaya əlavə və dəyişikliklər edildi. Bu dəyişikliklər ölkədə aparılan institusional islahatların, ictimai-siyasi və hüquqi münasibətlərin inkişafının, idarəetmə sisteminin təkmilləşdirilməsi zərurətinin konstitusion müstəvidə ifadəsi idi.

Konstitusiyamızın tarixi əhəmiyyətindən danışarkən Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün və dövlət suverenliyinin bərpasını da xüsusi vurğulamalıyıq. 2020-ci ildə Vətən müharibəsində əldə etdiyimiz tarixi Zəfər, 2023-cü ilin sentyabrında həyata keçirilən lokal xarakterli antiterror tədbirləri nəticəsində ölkəmizin bütün ərazisində suverenliyimizin bərpası dövlətçilik tariximizin yeni mərhələsini formalaşdırdı.

Artıq Azərbaycan Konstitusiyasının hüquqi qüvvəsi ölkəmizin bütün ərazisində tam təmin olunur. Bu, yalnız hərbi-siyasi nailiyyət deyil, eyni zamanda dövlətin konstitusion quruluşunun və suveren hüquqlarının bərpası baxımından müstəsna əhəmiyyət daşıyır.

Bu mənada Konstitusiya bizim üçün sadəcə hüquqi sənəd deyil. O, müstəqilliyimizin, milli dövlətçiliyimizin, suverenliyimizin və gələcəyə yönəlmiş inkişaf strategiyamızın əsas hüquqi dayağıdır.

– Konstitusiyada təsbit olunmuş insan hüquq və azadlıqlarının qorunması baxımından ölkəmizdə hansı məsələlər xüsusi diqqət tələb edir?

– İnsan hüquq və azadlıqlarının qorunması demokratik və hüquqi dövlətin əsas göstəricilərindən biridir. Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının 12-ci maddəsində insan və vətəndaş hüquq və azadlıqlarının təmin edilməsi dövlətin ali məqsədi kimi müəyyən olunub. Bu müddəa hüquqi dövlət quruculuğunun mahiyyətini və dövlət siyasətinin əsas istiqamətlərindən birini ifadə edir.

Müasir dövrdə insan hüquqlarının müdafiəsinə yalnız qanunvericilik normalarının mövcudluğu kimi yanaşmaq kifayət deyil. Əsas məsələ həmin hüquqların gündəlik həyatda real təmin edilməsi, hər bir vətəndaşın hüquqi müdafiə mexanizmlərindən maneəsiz istifadə edə bilməsi və dövlət institutlarına inamın möhkəmləndirilməsidir.

Bu baxımdan bir neçə istiqamət xüsusi diqqət tələb edir.

İlk növbədə, məhkəmə müdafiəsinin əlçatanlığı, məhkəmə qərarlarının vaxtında və düzgün icrası, vətəndaşların hüquqi müdafiə imkanlarının genişləndirilməsi mühüm əhəmiyyət daşıyır. Hüququn tanınması qədər onun praktik şəkildə bərpası da vacibdir.

İkinci mühüm istiqamət sosial hüquqların təmin olunmasıdır. Təhsil, səhiyyə, məşğulluq, sosial müdafiə və bərabər imkanların yaradılması insan hüquqlarının ayrılmaz tərkib hissəsidir. Xüsusilə uşaqların, qadınların, yaşlı insanların, əlilliyi olan şəxslərin və sosial baxımdan həssas qrupların hüquqlarının müdafiəsi daim diqqət mərkəzində saxlanılmalıdır.

Üçüncü istiqamət rəqəmsal mühitdə hüquqların qorunmasıdır. İnformasiya texnologiyalarının sürətli inkişafı şəxsi həyatın toxunulmazlığı, fərdi məlumatların müdafiəsi, kibertəhlükəsizlik və internet məkanında hüquqların təmin edilməsi məsələlərini daha aktual edir.

Eyni zamanda, hüquq və azadlıqlardan istifadə məsuliyyət prinsipi ilə uzlaşmalıdır. Heç bir hüquq digər şəxsin hüquqlarının pozulmasına, qanunun tələblərinin pozulmasına və ictimai təhlükəsizliyə xələl gətirilməsinə əsas vermir.

Əsas məqsədimiz hüquqları yalnız qanunvericilikdə təsbit edən deyil, onların real müdafiəsini təmin edən, vətəndaşın öz hüququna güvəndiyi və dövlətin hüquqi mexanizmlərinə etibar etdiyi cəmiyyət qurmaqdır.

– Qanunun aliliyi və hüquqi dövlət prinsiplərinin daha səmərəli təmin edilməsi üçün hansı addımların atılmasını vacib hesab edirsiniz?

– Qanunun aliliyi hüquqi dövlətin təməl prinsipidir. Bu prinsipin mahiyyəti ondan ibarətdir ki, dövlət orqanları, vəzifəli şəxslər və vətəndaşlar qanun qarşısında bərabərdirlər. Heç bir şəxsin və ya qurumun qanundan üstün mövqeyi ola bilməz.

Hüquqi dövlətin gücü yalnız mükəmməl qanunvericilik bazası ilə ölçülmür. Qanunların ədalətli, ardıcıl və ayrı-seçkilik olmadan tətbiqi, hüquq-mühafizə və məhkəmə sisteminin səmərəli fəaliyyəti, vətəndaşların hüquqi müdafiə imkanlarının təmin edilməsi də əsas şərtlərdir.

Bu istiqamətdə ilk növbədə məhkəmə-hüquq islahatlarının davam etdirilməsi, məhkəmə sistemində şəffaflığın və hesabatlılığın gücləndirilməsi, işlərə baxılma müddətlərinin optimallaşdırılması və məhkəmə qərarlarının icrasının səmərəliliyinin artırılması vacibdir.

Digər mühüm məsələ dövlət idarəçiliyində şəffaflığın və institusional məsuliyyətin gücləndirilməsidir. Elektron xidmətlərin genişləndirilməsi, bürokratik maneələrin azaldılması, korrupsiyaya qarşı mübarizə mexanizmlərinin təkmilləşdirilməsi və dövlət orqanlarının fəaliyyətində ictimai hesabatlılığın artırılması hüquqi dövlətin möhkəmlənməsinə xidmət edir.

Bununla yanaşı, qanunun aliliyinin təmin olunması yalnız dövlət institutlarının vəzifəsi deyil. Bu, həm də cəmiyyətin hüquqi mədəniyyətindən, vətəndaşların qanunlara münasibətindən və ictimai məsuliyyətindən asılıdır. Qanuna hörmət ailədə, məktəbdə, ali təhsil müəssisəsində və ictimai münasibətlərdə formalaşmalıdır.

Hesab edirəm ki, hüquqi dövlət quruculuğunun növbəti mərhələsində əsas hədəflərimizdən biri qanunun aliliyini yalnız hüquqi norma kimi deyil, cəmiyyətin gündəlik davranış və idarəçilik mədəniyyətinin ayrılmaz hissəsi kimi möhkəmləndirmək olmalıdır.

– Hakimiyyət bölgüsü prinsipi dövlət idarəçiliyində və demokratik institutların fəaliyyətində hansı rolu oynayır?

– Hakimiyyət bölgüsü prinsipi müasir konstitusionalizmin və demokratik dövlət idarəçiliyinin fundamental əsaslarından biridir. Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının 7-ci maddəsinə əsasən, dövlət hakimiyyəti hakimiyyətlərin bölünməsi prinsipi əsasında təşkil edilir. Qanunvericilik hakimiyyətini Milli Məclis, icra hakimiyyətini Prezident, məhkəmə hakimiyyətini isə məhkəmələr həyata keçirir.

Bu prinsipin əsas məqsədi dövlət hakimiyyətinin bir mərkəzdə cəmləşməsinin qarşısını almaq, hər bir hakimiyyət qolunun səlahiyyətlərini və məsuliyyətini müəyyənləşdirmək, onların fəaliyyətində qarşılıqlı tarazlıq və hüquqi nəzarət mexanizmlərini təmin etməkdir.

Milli Məclisin qanunvericilik fəaliyyəti, dövlət siyasətinin hüquqi əsaslarının formalaşdırılması, parlament nəzarəti və ictimai əhəmiyyətli məsələlərin müzakirəsi demokratik idarəetmənin mühüm elementləridir. İcra hakimiyyəti qanunların və dövlət proqramlarının həyata keçirilməsini təmin edir. Məhkəmə hakimiyyəti isə ədalət mühakiməsini həyata keçirərək hüquq və azadlıqların müdafiəsində mühüm rol oynayır.

Burada vacib məqam ondan ibarətdir ki, hakimiyyət bölgüsü dövlət institutlarının bir-birindən təcrid olunması demək deyil. Əksinə, onların konstitusion səlahiyyətlər çərçivəsində əlaqələndirilmiş fəaliyyəti, qarşılıqlı məsuliyyəti və qanunla müəyyən edilmiş nəzarət mexanizmləri dövlət idarəçiliyinin səmərəliliyini təmin edir.

Demokratik institutların güclənməsi üçün hər bir hakimiyyət qolunun öz səlahiyyətlərini Konstitusiya və qanunlar çərçivəsində həyata keçirməsi, institusional müstəqillik və məsuliyyət prinsiplərinin qorunması vacibdir.

Azərbaycan dövlət idarəçiliyinin inkişafı da məhz konstitusion əsaslara, milli maraqlara və müasir idarəetmə çağırışlarına uyğun şəkildə davam etdirilməlidir.

– Vətəndaşların Konstitusiya ilə müəyyən edilmiş hüquq və azadlıqlarını daha yaxşı bilməsi və müdafiə edə bilməsi üçün hüquqi maarifləndirmə sahəsində hansı işlərin görülməsini vacib hesab edirsiniz?

– Hüquqi maarifləndirmə hüquqi dövlət quruculuğunun mühüm istiqamətlərindən biridir. Çünki öz hüquq və vəzifələrini bilməyən vətəndaş həmin hüquqların müdafiəsi mexanizmlərindən də lazımi səviyyədə istifadə edə bilmir. Hüquqi savadlılıq vətəndaşın dövlətlə münasibətlərində daha fəal, məsuliyyətli və məlumatlı mövqe tutmasına imkan yaradır.

Bu sahədə maarifləndirmə işi sistemli və davamlı xarakter daşımalıdır. İlk növbədə, hüquqi biliklərin məktəb yaşlarından formalaşdırılması vacibdir. Təhsil müəssisələrində şagirdlərə Konstitusiyanın əsas prinsipləri, insan hüquqları, vətəndaş məsuliyyəti, qanunlara hörmət və hüquqi davranış mədəniyyəti barədə biliklər verilməlidir. Bu, yalnız nəzəri məlumatların öyrədilməsi deyil, hüquqa hörmət edən vətəndaş mövqeyinin formalaşdırılması deməkdir.

Ali təhsil müəssisələrində, xüsusilə gələcək müəllimlərin, dövlət qulluqçularının, hüquqşünasların və sosial sahədə çalışan mütəxəssislərin hazırlanması prosesində konstitusion biliklərin və insan hüquqları mövzusunun daha geniş tədrisi də əhəmiyyətlidir.

Digər tərəfdən, dövlət qurumları, Ombudsman Aparatı, məhkəmə-hüquq institutları, vətəndaş cəmiyyəti təşkilatları və kütləvi informasiya vasitələri arasında əməkdaşlıq gücləndirilməlidir. Regionlarda hüquqi maarifləndirmə tədbirlərinin, ictimai görüşlərin, seminarların və izahlı müzakirələrin keçirilməsi bu baxımdan mühüm əhəmiyyət daşıyır.

Müasir dövrdə rəqəmsal platformaların imkanlarından da səmərəli istifadə edilməlidir. Qanunvericilik aktlarının, vətəndaşların müraciət və şikayət mexanizmlərinin, hüquqi yardım imkanlarının sadə və anlaşıqlı dildə izah olunması hüquqi informasiyanın əlçatanlığını artırır.

Millət vəkili olaraq hesab edirəm ki, hüquqi maarifləndirməyə yalnız müəyyən tarixlərdə keçirilən tədbirlər kimi deyil, davamlı ictimai fəaliyyət istiqaməti kimi yanaşmalıyıq. Vətəndaş Konstitusiyanın ona verdiyi hüquqları bilməli, eyni zamanda bu hüquqların müdafiəsi üçün hansı dövlət institutlarına və hüquqi mexanizmlərə müraciət edə biləcəyindən xəbərdar olmalıdır.

Çünki güclü dövlət yalnız mükəmməl qanunlarla deyil, həm də hüquqlarını bilən, vəzifələrini dərk edən, qanunlara hörmət edən və dövlətçiliyinə sahib çıxan vətəndaşlarla formalaşır.

– Sonda, Konstitusiya Günü münasibətilə cəmiyyətimizə hansı mesajı vermək istərdiniz?

– Konstitusiya dövlətlə vətəndaş arasında münasibətlərin hüquqi əsasını müəyyən etməklə yanaşı, milli dövlətçiliyimizin davamlılığını təmin edən fundamental sənəddir.

Azərbaycan bu gün öz tarixinin yeni mərhələsini yaşayır. Ərazi bütövlüyümüzün və dövlət suverenliyimizin bərpası, işğaldan azad edilmiş ərazilərdə genişmiqyaslı quruculuq və bərpa işlərinin aparılması, həmin ərazilərdə konstitusion hüquq və vəzifələrin tam tətbiqi dövlətçilik tariximizdə yeni reallıqlar yaradıb.

Bu yeni mərhələdə qarşımızda duran əsas vəzifə əldə etdiyimiz tarixi nailiyyətləri güclü hüquqi institutlar, səmərəli idarəçilik, qanunun aliliyi və insan hüquqlarının etibarlı müdafiəsi ilə daha da möhkəmləndirməkdir.

Konstitusiyaya hörmət, qanunun aliliyi və vətəndaş məsuliyyəti müasir Azərbaycan dövlətçiliyinin dayanıqlı inkişafının əsas şərtləridir.

Əminəm ki, milli həmrəyliyimiz, dövlətçilik ənənələrimizə sədaqətimiz və hüquqi dövlət quruculuğuna sadiqliyimiz Azərbaycanın gələcək inkişafının etibarlı təminatı olacaq.

Bu əlamətdar gün münasibətilə xalqımızı təbrik edir, müstəqil və suveren Azərbaycanın daha da güclənməsini arzulayıram.

Orxan Vahidoğlu, "İki sahil"