Müasir beynəlxalq münasibətlər sistemində dövlətlər arasında qarşılıqlı etimadın möhkəmləndirilməsi, siyasi dialoqun genişləndirilməsi və regional təhlükəsizliyin təmin olunması xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Dünyada geosiyasi proseslərin sürətlə dəyişdiyi, iqtisadi və nəqliyyat əlaqələrinin yeni məzmun qazandığı, dövlətlərarası münasibətlərdə əməkdaşlığın vacibliyinin daha aydın hiss olunduğu bir dövrdə beynəlxalq platformaların rolu getdikcə artır. Belə platformalar müxtəlif ölkələr arasında dialoqun inkişafına, ortaq maraqların müəyyənləşdirilməsinə və mövcud problemlərin sülh yolu ilə həlli imkanlarının genişləndirilməsinə şərait yaradır. Asiyada Qarşılıqlı Fəaliyyət və Etimad Tədbirləri üzrə Müşavirə (AQEM) də bu baxımdan mühüm beynəlxalq əməkdaşlıq formatlarından biridir.
Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin oktyabrın 15-də Bakıda AQEM-in 7-ci Zirvə Görüşündə çıxışı ölkəmizin beynəlxalq münasibətlər sistemindəki mövqeyinin, xarici siyasət prioritetlərinin və regional əməkdaşlığa yanaşmasının diqqətə çatdırılması baxımından əhəmiyyətli olub. Dövlət başçısının çıxışında Azərbaycanın coğrafi mövqeyi, müxtəlif dövlətlərlə inkişaf edən əlaqələri, beynəlxalq hüququn fundamental prinsiplərinə əsaslanan xarici siyasəti və regionda təhlükəsizliyin möhkəmləndirilməsinə verdiyi töhfələr əsas istiqamətlər kimi ön plana çıxıb.
Prezident İlham Əliyevin vurğuladığı kimi, Asiya ilə Avropanın kəsişməsində yerləşən Azərbaycan Avrasiya məkanında birləşdirici mərkəz kimi getdikcə daha böyük rol oynayır. Bu mövqe ölkəmizə yalnız coğrafi üstünlük qazandırmır, həm də siyasi, iqtisadi, nəqliyyat, enerji və humanitar sahələrdə geniş əməkdaşlıq imkanları yaradır. Azərbaycanın müxtəlif regionları birləşdirən təşəbbüslərdə iştirakı onun beynəlxalq əlaqələrinin şaxələndirilməsinə, iqtisadi potensialının inkişafına və dövlətlər arasında qarşılıqlı faydalı münasibətlərin qurulmasına xidmət edir.
Azərbaycanın yerləşdiyi coğrafi məkan tarixən Şərqlə Qərb arasında əlaqələrin formalaşmasında mühüm rol oynayıb. Ölkəmiz Avropa və Asiyanı birləşdirən nəqliyyat yollarının, enerji marşrutlarının və ticarət əlaqələrinin inkişafı baxımından əlverişli mövqeyə malikdir. Müasir dövrdə beynəlxalq iqtisadi münasibətlərin genişlənməsi, təchizat zəncirlərinin şaxələndirilməsi və alternativ nəqliyyat marşrutlarına tələbatın artması Azərbaycanın strateji əhəmiyyətini daha da artırır.
Coğrafi mövqenin real üstünlüyə çevrilməsi ardıcıl dövlət siyasəti, infrastrukturun inkişafı və beynəlxalq tərəfdaşlarla səmərəli əməkdaşlıq tələb edir. Bu istiqamətdə Azərbaycanın həyata keçirdiyi nəqliyyat və logistika layihələri ölkənin tranzit imkanlarının genişləndirilməsinə, beynəlxalq yükdaşımaların inkişafına və regional iqtisadi əlaqələrin möhkəmləndirilməsinə yönəlib. Müasir avtomobil və dəmir yolları, liman infrastrukturu və digər nəqliyyat obyektləri ölkəmizin regional əlaqələndirici rolunu gücləndirən mühüm amillər sırasındadır.
Azərbaycanın Avrasiya məkanında birləşdirici mərkəz kimi çıxış etməsi müxtəlif ölkələrin iqtisadi maraqlarının uzlaşdırılması üçün də yeni imkanlar yaradır. Nəqliyyat dəhlizlərinin inkişafı yalnız malların bir nöqtədən digərinə daşınmasını asanlaşdırmır, eyni zamanda dövlətlər arasında iqtisadi əlaqələri genişləndirir, yeni investisiya imkanları formalaşdırır və regional əməkdaşlığın daha dayanıqlı əsaslar üzərində qurulmasına şərait yaradır. Bu baxımdan Azərbaycanın coğrafi mövqeyi ölkənin beynəlxalq münasibətlərdəki rolunu müəyyən edən mühüm amillərdən biri olmaqla yanaşı, uzunmüddətli inkişaf strategiyasının da əsas istiqamətlərindəndir. Müasir dünyada təhlükəsizlik anlayışı artıq yalnız hərbi və siyasi məsələlərlə məhdudlaşmır. İqtisadi sabitlik, enerji təchizatının etibarlılığı, nəqliyyat əlaqələrinin fasiləsizliyi, humanitar münasibətlərin inkişafı və dövlətlər arasında etimad mühitinin möhkəmləndirilməsi də təhlükəsizliyin ayrılmaz tərkib hissələrinə çevrilib. Bu amillər bir-biri ilə sıx bağlı olduğundan hər hansı bir sahədə əməkdaşlığın inkişafı digər istiqamətlərdə də müsbət nəticələr yarada bilər.
Azərbaycanın ikitərəfli və çoxtərəfli formatlar çərçivəsində müxtəlif dövlətlərlə siyasi, iqtisadi, nəqliyyat, enerji və humanitar sahələrdə əməkdaşlıq qurması regional təhlükəsizlik sisteminin möhkəmləndirilməsinə xidmət edir. Bu əlaqələr ölkələr arasında qarşılıqlı maraqların genişlənməsinə, dialoq imkanlarının artmasına və mümkün fikir ayrılıqlarının danışıqlar yolu ilə aradan qaldırılması üçün əlverişli şəraitin formalaşmasına kömək edir.
İkitərəfli münasibətlər dövlətlərə konkret maraq və ehtiyaclar əsasında əməkdaşlıq etmək imkanı verir. Çoxtərəfli platformalar isə daha geniş coğrafiyada ortaq problemlərin müzakirəsinə, müxtəlif mövqelərin uzlaşdırılmasına və ümumi məqsədlər ətrafında birləşməyə şərait yaradır. Bu iki istiqamətin paralel inkişafı Azərbaycanın xarici siyasətində mühüm yer tutur.
AQEM kimi beynəlxalq platformaların əhəmiyyəti də məhz burada üzə çıxır. Müxtəlif siyasi və iqtisadi maraqlara malik dövlətlərin eyni masa ətrafında toplaşması, mövcud çağırışları müzakirə etməsi və qarşılıqlı anlaşmaya nail olmaq üçün imkanlar axtarması beynəlxalq münasibətlərdə etimadın gücləndirilməsi baxımından əhəmiyyətlidir. Belə formatlarda aparılan dialoq bütün fikir ayrılıqlarını dərhal aradan qaldırmasa da, dövlətlər arasında ünsiyyət kanallarının qorunmasına və problemlərin dinc vasitələrlə müzakirəsinə imkan verir.
Prezident İlham Əliyevin çıxışında diqqət çəkən əsas məsələlərdən biri də Azərbaycanın müstəqil xarici siyasət kursudur. Dövlət başçısının vurğuladığı kimi, Azərbaycan bərabərhüquqluluq, dövlətlərin daxili işlərinə qarışmamaq, ərazi bütövlüyü və suverenliyə hörmət prinsiplərinə əsaslanan siyasət həyata keçirir. Bu prinsiplər beynəlxalq münasibətlərin hüquqi əsaslarını təşkil etməklə dövlətlər arasında qarşılıqlı hörmətin və etimadın qorunması üçün mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Beynəlxalq münasibətlər sistemində hər bir dövlətin müstəqil qərar qəbul etmək, öz milli maraqlarını müəyyənləşdirmək və inkişaf istiqamətlərini seçmək hüququna hörmətlə yanaşılması vacibdir. Dövlətlərin suveren bərabərliyi prinsipi onların ərazisindən, iqtisadi potensialından və siyasi çəkisindən asılı olmayaraq beynəlxalq hüquq qarşısında bərabərliyini nəzərdə tutur. Bu prinsipin qorunması beynəlxalq münasibətlərdə qarşılıqlı etimadın möhkəmləndirilməsi və dövlətlər arasında münasibətlərin hüquqi əsaslar üzərində qurulması üçün zəruridir.
Azərbaycanın xarici siyasətində milli maraqların qorunması ilə beynəlxalq əməkdaşlığın inkişafı bir-birini tamamlayan istiqamətlər kimi çıxış edir. Ölkəmiz müxtəlif dövlətlərlə tərəfdaşlıq münasibətlərini genişləndirməklə yanaşı, müstəqil qərarvermə hüququnun və suverenliyin qorunmasını əsas prioritetlərdən biri hesab edir. Bu yanaşma beynəlxalq münasibətlərdə qarşılıqlı hörmətə əsaslanan əməkdaşlıq modelinin əhəmiyyətini ön plana çıxarır.
Dövlətlərin daxili işlərinə qarışmamaq prinsipi də beynəlxalq sabitliyin qorunması baxımından mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Ölkələr arasında fikir ayrılıqları yarandıqda onların beynəlxalq hüququn norma və prinsipləri çərçivəsində, dialoq və diplomatik vasitələrlə müzakirə edilməsi daha dayanıqlı münasibətlərin qurulmasına imkan yaradır. Bu, həm dövlətlərin suveren hüquqlarının qorunması, həm də beynəlxalq əməkdaşlıq mühitinin saxlanılması üçün vacib şərtdir.
Bununla yanaşı, beynəlxalq hüququn prinsiplərinin ardıcıl tətbiqi yalnız siyasi bəyanatlarla deyil, konkret qərar və davranışlarla da öz təsdiqini tapmalıdır. Dövlətlərin ərazi bütövlüyünə və suverenliyinə münasibətdə vahid hüquqi yanaşmanın qorunması beynəlxalq sistemin etibarlılığına təsir göstərən əsas amillərdəndir. Hüquqi prinsiplərin seçici şəkildə deyil, bütün dövlətlərə münasibətdə eyni meyarlarla tətbiq olunması beynəlxalq münasibətlərdə etimadın güclənməsinə xidmət edir.
Prezident İlham Əliyevin çıxışında beynəlxalq münasibətlərdə ikili standartların və seçici yanaşmaların tətbiqi məsələsinin önə çəkilməsi də xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Dövlətlərarası münaqişələrə münasibətdə fərqli meyarların tətbiq edilməsi, oxşar hadisələrin müxtəlif siyasi yanaşmalar əsasında qiymətləndirilməsi beynəlxalq hüququn universallığı ilə bağlı suallar yaradır. Belə yanaşmalar beynəlxalq institutlara olan etimadı zəiflədə və problemlərin ədalətli həlli imkanlarını məhdudlaşdıra bilər.
Beynəlxalq münasibətlərdə sabitliyin qorunması üçün hüquqi prinsiplərin siyasi maraqlardan asılı olmayaraq tətbiqi vacibdir. Əgər dövlətlərin ərazi bütövlüyü, suverenliyi və beynəlxalq səviyyədə tanınmış sərhədləri müəyyən hallarda əsas götürülür, digər hallarda isə fərqli yanaşmalar tətbiq edilirsə, bu, beynəlxalq hüququn ardıcıl tətbiqi ilə bağlı narahatlıqlar yaradır. Nəticədə dövlətlər arasında qarşılıqlı etimadın möhkəmləndirilməsi çətinləşir və beynəlxalq problemlərin həlli daha mürəkkəb xarakter alır
İkili standartların aradan qaldırılması beynəlxalq təşkilatların fəaliyyətində şəffaflığın, obyektivliyin və hüquqi ardıcıllığın təmin olunması ilə sıx bağlıdır. Münaqişələrə yanaşma zamanı konkret siyasi maraqlardan daha çox beynəlxalq hüququn norma və prinsiplərinin əsas götürülməsi vacibdir. Bu, yalnız ayrı-ayrı dövlətlərin deyil, bütövlükdə beynəlxalq sistemin etibarlılığına xidmət edir.
Azərbaycanın bu məsələ ilə bağlı mövqeyi dövlətlərin suverenliyinə və ərazi bütövlüyünə hörmət prinsipinin beynəlxalq münasibətlərdə ardıcıl şəkildə qorunmasının vacibliyini ön plana çıxarır. Müxtəlif beynəlxalq platformalarda bu məsələlərin müzakirə olunması dövlətlər arasında hüquqi məsuliyyətin və qarşılıqlı hörmətin gücləndirilməsi baxımından əhəmiyyətlidir. Eyni zamanda, beynəlxalq münaqişələrin həlli zamanı tərəflərin mövqelərinin dinlənilməsi, faktların obyektiv qiymətləndirilməsi və diplomatik imkanlardan istifadə olunması vacibdir. Dayanıqlı sülhün təmin edilməsi yalnız mübahisələrin mövcudluğunun aradan qaldırılması ilə deyil, onların yaranmasına səbəb olan məsələlərin hüquqi və siyasi baxımdan həll edilməsi ilə mümkündür.
Azərbaycanın Avrasiya məkanında birləşdirici mərkəz kimi rolunun artmasında nəqliyyat və enerji sahələrində həyata keçirilən əməkdaşlığın xüsusi əhəmiyyəti vardır. Müasir iqtisadiyyatın inkişafı etibarlı nəqliyyat əlaqələrindən, enerji resurslarının təhlükəsiz və fasiləsiz təchizatından, həmçinin ölkələr arasında iqtisadi münasibətlərin genişləndirilməsindən asılıdır. Bu baxımdan Azərbaycanın malik olduğu tranzit imkanları və enerji infrastrukturu regional və beynəlxalq əməkdaşlıq üçün mühüm zəmin yaradır.
Nəqliyyat marşrutlarının inkişafı Avropa ilə Asiya arasında iqtisadi əlaqələrin genişləndirilməsinə, beynəlxalq ticarətin asanlaşdırılmasına və yüklərin daha səmərəli şəkildə daşınmasına imkan verir. Azərbaycanın bu proseslərdə iştirakı ölkənin tranzit potensialının reallaşdırılması ilə yanaşı, tərəfdaş dövlətlərin də iqtisadi maraqlarına xidmət edir. Nəqliyyat infrastrukturuna yatırılan investisiyalar, logistika imkanlarının genişləndirilməsi və əlaqələndirmə mexanizmlərinin təkmilləşdirilməsi regional iqtisadi fəallığın artmasına şərait yaradır.
Enerji sahəsində əməkdaşlıq da Azərbaycanın beynəlxalq münasibətlər sistemindəki rolunu müəyyənləşdirən mühüm istiqamətlərdəndir. Enerji resurslarının istehsalı, nəqli və təchizatı sahəsində qurulan əlaqələr ölkələr arasında uzunmüddətli tərəfdaşlığın formalaşmasına kömək edir. Enerji təhlükəsizliyi məsələsinin beynəlxalq gündəlikdə mühüm yer tutduğu bir şəraitdə etibarlı tərəfdaşlıq münasibətləri xüsusi əhəmiyyət kəsb edir.Bununla yanaşı, nəqliyyat və enerji əməkdaşlığının davamlı nəticələr verməsi üçün infrastrukturun inkişafı ilə yanaşı, siyasi sabitliyin, hüquqi təminatların və qarşılıqlı etimadın möhkəmləndirilməsi də vacibdir. İqtisadi layihələr yalnız texniki imkanlar əsasında deyil, həm də tərəfdaşlar arasında uzunmüddətli maraqların uzlaşdırılması və əməkdaşlıq iradəsi sayəsində uğur qazana bilər. Azərbaycanın bu istiqamətlərdə müxtəlif dövlətlərlə əməkdaşlıq etməsi onun beynəlxalq iqtisadi əlaqələrinin şaxələndirilməsinə və regional inteqrasiya imkanlarının genişlənməsinə xidmət edir.
Beynəlxalq münasibətlərin davamlı inkişafı yalnız siyasi və iqtisadi əlaqələrlə məhdudlaşmır. Xalqlar arasında humanitar münasibətlərin genişlənməsi, mədəniyyətlərarası dialoqun inkişafı və qarşılıqlı anlaşmanın gücləndirilməsi də dövlətlər arasında etimad mühitinin formalaşmasında mühüm rol oynayır. Müxtəlif mədəniyyətləri, ənənələri və tarixi təcrübələri birləşdirən beynəlxalq əməkdaşlıq platformaları xalqların bir-birini daha yaxından tanımasına imkan yaradır.
Azərbaycanın humanitar sahədə beynəlxalq əlaqələri genişləndirməsi ölkənin müxtəlif dövlətlərlə münasibətlərinin inkişafına əlavə imkanlar yaradır. Mədəniyyət, təhsil, elm və digər sahələrdə əməkdaşlıq xalqlar arasında ünsiyyətin artmasına, ortaq dəyərlərin müəyyənləşdirilməsinə və qarşılıqlı hörmətin güclənməsinə şərait yaradır. Bu əlaqələr siyasi münasibətlərin daha geniş ictimai əsaslar üzərində qurulmasına da kömək edir. Müasir dünyada fərqli mədəniyyətlər və siyasi baxışlar arasında dialoqun qorunması xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Beynəlxalq problemlərin mürəkkəbləşdiyi bir şəraitdə anlaşılmazlıqların qarşısının alınması, stereotiplərin aradan qaldırılması və qarşılıqlı hörmətə əsaslanan münasibətlərin inkişafı üçün humanitar əməkdaşlığın imkanlarından istifadə olunmalıdır. AQEM çərçivəsində dövlətlərin bir araya gəlməsi də bu baxımdan əhəmiyyətlidir. Belə platformalar müxtəlif ölkələrin yalnız siyasi və iqtisadi məsələləri deyil, eyni zamanda xalqlar arasında qarşılıqlı anlaşmanın gücləndirilməsi üçün mövcud imkanları müzakirə etməsinə şərait yaradır.
Asiyada Qarşılıqlı Fəaliyyət və Etimad Tədbirləri üzrə Müşavirə Asiya məkanında təhlükəsizlik, etimad və əməkdaşlıq məsələlərinin müzakirəsi üçün yaradılmış beynəlxalq platformadır. Onun fəaliyyəti dövlətlər arasında dialoqun inkişaf etdirilməsi, qarşılıqlı anlaşmanın gücləndirilməsi və ortaq maraqlar əsasında əməkdaşlıq imkanlarının genişləndirilməsi baxımından əhəmiyyət daşıyır. Müxtəlif ölkələrin iştirakı ilə keçirilən zirvə görüşləri beynəlxalq gündəlikdəki aktual məsələlərin müzakirəsi üçün imkan yaradır. Belə tədbirlərdə səsləndirilən mövqelər dövlətlərin xarici siyasət prioritetlərini, regional proseslərə yanaşmalarını və gələcək əməkdaşlıq istiqamətlərini anlamağa kömək edir. Bununla yanaşı, zirvə görüşləri ikitərəfli təmasların genişləndirilməsi və yeni əməkdaşlıq imkanlarının araşdırılması üçün də əlverişli şərait formalaşdırır.
Bakıda keçirilən AQEM-in 7-ci Zirvə Görüşü Azərbaycanın beynəlxalq dialoq məkanında iştirakının və müxtəlif dövlətlərlə əməkdaşlıq əlaqələrinin əhəmiyyətini ön plana çıxarıb. Prezident İlham Əliyevin çıxışı isə Azərbaycanın regional əməkdaşlıq, təhlükəsizlik, suverenlik və beynəlxalq hüquqa münasibətdə əsas yanaşmalarının təqdim olunması baxımından diqqət çəkib.
Beynəlxalq platformaların səmərəliliyi yalnız keçirilən görüşlərin sayı ilə deyil, dialoq nəticəsində formalaşan əməkdaşlıq imkanları və qəbul edilən qərarların praktik nəticələri ilə də ölçülür. Bu səbəbdən AQEM kimi formatlarda qarşılıqlı etimadın gücləndirilməsi, dövlətlərin mövqelərinin uzlaşdırılması və ortaq maraqların müəyyənləşdirilməsi istiqamətində görülən işlərin davam etdirilməsi vacibdir. Azərbaycanın beynəlxalq əməkdaşlıq platformalarında iştirakı ölkənin xarici siyasət əlaqələrinin genişləndirilməsi ilə yanaşı, regional məsələlərin müzakirəsində fəal mövqe tutmasına da imkan verir. Ölkəmizin coğrafi mövqeyi, iqtisadi və nəqliyyat potensialı, müxtəlif dövlətlərlə qurduğu münasibətlər bu proseslərdə mühüm amillər kimi çıxış edir. Prezident İlham Əliyevin oktyabrın 15-də Bakıda AQEM-in 7-ci Zirvə Görüşündə səsləndirdiyi fikirlər Azərbaycanın xarici siyasətinin əsas istiqamətlərini, beynəlxalq əməkdaşlığa yanaşmasını və regional təhlükəsizlik məsələlərinə münasibətini əks etdirir. Çıxışda Azərbaycanın Asiya ilə Avropanın kəsişməsində yerləşən strateji mövqeyi, ikitərəfli və çoxtərəfli əməkdaşlığın əhəmiyyəti, dövlətlərin suverenliyinə hörmət və beynəlxalq hüququn prinsiplərinin qorunması kimi məsələlər xüsusi yer tutub. Azərbaycanın Avrasiya məkanında birləşdirici mərkəz kimi rolunun artması ölkənin nəqliyyat, enerji, iqtisadi və humanitar əlaqələrinin inkişafı ilə sıx bağlıdır. Müxtəlif dövlətlərlə qurulan əməkdaşlıq münasibətləri regional əlaqələrin genişlənməsinə, iqtisadi imkanların artmasına və qarşılıqlı maraqların uzlaşdırılmasına şərait yaradır. Bu proseslər, eyni zamanda, dövlətlər arasında etimadın möhkəmləndirilməsi və regional təhlükəsizliyin gücləndirilməsi baxımından əhəmiyyət daşıyır.
Beynəlxalq münasibətlərdə bərabərhüquqluluq, suverenliyə hörmət, ərazi bütövlüyünün qorunması və daxili işlərə qarışmamaq prinsiplərinin ardıcıl tətbiqi sabit və etibarlı əməkdaşlıq mühitinin əsas şərtlərindəndir. İkili standartlardan uzaq yanaşmanın formalaşdırılması, münaqişələrin beynəlxalq hüquq normaları çərçivəsində həlli və diplomatik dialoqun qorunması dövlətlər arasında qarşılıqlı etimadın güclənməsinə xidmət edir.
Ümumilikdə, AQEM-in 7-ci Zirvə Görüşü çərçivəsində səsləndirilən mövqelər beynəlxalq əməkdaşlığın genişləndirilməsi, regional təhlükəsizliyin möhkəmləndirilməsi və dövlətlər arasında qarşılıqlı anlaşmanın inkişaf etdirilməsi məsələlərinin aktuallığını bir daha gündəmə gətirir. Azərbaycanın bu istiqamətlərdə həyata keçirdiyi siyasət və beynəlxalq platformalarda iştirakı ölkənin regional əlaqələndirici rolunun inkişafı üçün imkanlar yaradır. Qarşılıqlı hörmətə, beynəlxalq hüquqa və ortaq maraqlara əsaslanan əməkdaşlığın davam etdirilməsi isə həm regionun, həm də daha geniş Avrasiya məkanının dayanıqlı inkişafı baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Ramil Mirzəyev,
YAP Xətai Rayon Təşkilatı sədri
