Prezident İlham Əliyevin oktyabrın 13-də Laos Prezidenti Thonqlun Sisulitlə birgə mətbuata bəyanatı rəsmi səfərin protokol xarakterindən kənara çıxır. İki ölkənin bir-birindən coğrafi cəhətdən uzaq olmasına baxmayaraq, tarixi təcrübələrində və gələcək inkişaf yollarında kəsişən məqamlar var. Dövlət başçısı bu məqamların arasında ikisini xüsusi vurğuladı: minalar problemi və nəqliyyat bağlantıları. Biri keçmiş müharibələrin acı irsini, digəri gələcəyin iqtisadi imkanlarını əks etdirir.

Bəyanatda ən təsirli məqam “bizi bir ciddi problem də birləşdirir” fikri idi. İki ölkə arasındakı bu oxşarlıq heç kimin arzulamayacağı bir hadisəyə əsaslanır. Azərbaycan Prezidentinin sözlərinə görə, Laos rəhbəri müharibədən neçə onillik keçməsinə baxmayaraq, ölkəsində insanların hələ də minalardan əziyyət çəkdiyini, həyatını və sağlamlığını itirdiyini bildirib. Bu söz bir ölkənin keçmişdə qaldığı güman edilən müharibənin bu gün də davam edən nəticələrinə işarədir. Silahlı toqquşmanın susması ilə onun doğurduğu təhlükənin aradan qalxması arasında böyük zaman fərqi ola bilər. Mina təhlükəsi bu fərqin ən çarpıcı nümunəsidir, çünki partlamamış hərbi sursat torpağın altında illər boyu gözləyir və gündəlik həyatın hər addımına təhlükə daxil edir.

Azərbaycan bu mövzunu nəzəri müstəvidə deyil, birbaşa təcrübədən çıxış edərək müzakirə edir. İlham Əliyev Ermənistanın işğalı nəticəsində Azərbaycan torpaqlarında bir milyondan çox mina basdırıldığını, son beş-altı ildə dörd yüzdən çox həmvətənimizin ya həyatını itirdiyini, ya da ağır yaralandığını xatırlatdı. Bu rəqəmlər statistikanın quru dili ilə ifadə olunsa da, arxasında konkret insan taleləri durur. Kənd təsərrüfatı ilə məşğul olmaq istəyən fermer, evinə qayıdan məcburi köçkün, yol çəkən mühəndis və ya torpaq sahəsini təmizləyən sapyor hər biri bu təhlükənin ilk qurbanı ola bilər. Buna görə də minalardan təmizləmə Azərbaycan üçün sadəcə texniki əməliyyat deyil, geri qayıdış proqramının, bərpa və yenidənqurmanın ilkin şərtidir. Ərazi təmizlənməyincə nə yaşayış məntəqəsi salmaq, nə infrastruktur qurmaq, nə də sərmayə cəlb etmək mümkündür.

Laos tərəfi üçün mövzunun mahiyyəti oxşardır, lakin kökləri başqadır. Cənub-Şərqi Asiyanın bu ölkəsi XX əsrin ikinci yarısında yaşadığı müharibələrin izlərini hələ də daşıyır və partlamamış sursat kənd təsərrüfatına, yol tikintisinə, uşaqların təhlükəsizliyinə təsir edir. İki dövlətin başçısının bu məsələni görüşdə xüsusi qeyd etməsi göstərir ki, sülhün gətirdiyi sakitlik mina təhlükəsi aradan qalxmayana qədər tam deyil. Bu problem müxtəlif qitələrdə yerləşən, fərqli tarixi yol keçmiş iki ölkəni ortaq humanitar çətinlik ətrafında birləşdirir.

Azərbaycan Prezidentinin bu sahədə təklifi praktik xarakter daşıyır. Söhbət təcrübə mübadiləsindən, yeni texnologiyaların tətbiqindən və təlimlərdən gedir. Bu yanaşma təsadüfi deyil. Mina təmizləmə sahəsi son illərdə sürətlə dəyişib. Müasir kəşfiyyat vasitələri, xüsusi avadanlıqlar, məlumatların rəqəmsal idarə edilməsi və operatorların hazırlığı prosesin həm təhlükəsizliyini, həm sürətini artırır. Azərbaycan azad edilmiş ərazilərdə genişmiqyaslı təmizləmə işləri apardığından bu sahədə əhəmiyyətli təcrübə toplayıb. Laos isə uzun illərdir problemin fərqli ölçülərdə mövcud olduğu şəraitdə çalışır. Hər iki tərəfin bildikləri bir-birini tamamlaya bilər. Bir tərəfin texnoloji və təşkilati yeniliklərini, digər tərəfin uzunmüddətli sahə təcrübəsini birləşdirmək hər iki ölkənin vətəndaşlarının təhlükəsizliyinə xidmət edən real nəticələr verə bilər. Bundan əlavə, ortaq problem ortaq səs yaradır. Azərbaycan və Laos mina təhlükəsi məsələsini beynəlxalq gündəmdə birlikdə dəstəkləyə, bu sahədə qlobal diqqəti artıra bilərlər.

Bəyanatın ikinci mühüm istiqaməti bağlantılar və nəqliyyat idi. Prezident bu mövzunu “müzakirə etdiyimiz məsələlərdən biri” kimi təqdim etsə də, əslində bu, iki ölkə arasında gələcək iqtisadi əməkdaşlığın ən perspektivli sahələrindən birinə çevrilə bilər. Hazırda ticarət dövriyyəsinin tərəflərin potensialını və niyyətini əks etdirmədiyi açıq şəkildə etiraf edildi. Bu etiraf mühüm məqamdır, çünki real vəziyyətin düzgün qiymətləndirilməsi artımın ilk addımıdır. Coğrafi məsafə, birbaşa logistika xəttinin olmaması və qarşılıqlı bazar məlumatının məhdudluğu ticarətin inkişafına mane olan əsas amillərdir. Nəqliyyat bağlantıları bu maneələri aşmağın ən təsirli yoludur.

Laos Prezidenti bildirib ki, ölkəsində qonşu dövlətlərlə dəmir yolu bağlantıları layihələri icra olunur və bunlar tamamlandıqdan sonra birbaşa Trans-Xəzər nəqliyyat marşrutuna qoşula bilər. Burada diqqətəlayiq cəhət Laosun strateji baxışıdır. Dənizə çıxışı olmayan bu ölkə uzun müddət coğrafi vəziyyətini məhdudiyyət kimi qəbul edib, lakin son illərdə “dənizə çıxışı olmayan ölkədən quru vasitəsilə bağlanmış ölkəyə” keçid siyasəti yürüdür. Dəmir yolu şəbəkəsi bu siyasətin əsas vasitəsidir. Əgər bu şəbəkə regional xəttlər vasitəsilə Mərkəzi Asiya və Xəzər hövzəsinə doğru uzanarsa, Cənub-Şərqi Asiya ilə Cənubi Qafqaz arasında yeni yük axını yaranmış olacaq. Azərbaycan məhz bu axının Qərbə doğru davam edən hissəsində mühüm həlqədir.

İlham Əliyev öz növbəsində Azərbaycan ərazisindəki bütün əsas nəqliyyat-logistika layihələrinin artıq reallaşdığını bildirdi. Bu cümlə sadə görünsə də, məzmun baxımından əhəmiyyətlidir. Dəmir yolu, liman, avtomobil yolları və logistika mərkəzləri kimi infrastruktur halqaları tamamlandığından Azərbaycan indi yeni mərhələyə keçib. Bu mərhələdə əsas vəzifə infrastrukturu inşa etmək deyil, onu yüklə doldurmaqdır. Prezident da məhz bunu vurğuladı: indi diqqət yükləri aşkar etməyə, yeni ünvanlardan yükləri səfərbər etməyə və ümumi həcmi artırmağa yönəlib. Başqa sözlə, yol çəkildi, indi onun üzərində hərəkətin sıxlığını təmin etmək lazımdır. Bu, tranzit siyasətinin yetkinlik əlamətidir, çünki infrastruktur yalnız istifadə olunduqda iqtisadi dəyər yaradır.

Bu kontekstdə Laosun təklif etdiyi perspektiv Azərbaycan üçün maraqlı yeni ünvandır. Cənub-Şərqi Asiyanın dinamik iqtisadiyyatları böyük istehsal və istehlak potensialına malikdir. Onların Xəzər üzərindən Avropaya və Cənubi Qafqaza çıxış axtarması təbii haldır. Lakin bu axının reallaşması üçün hər iki tərəfdə layihələrin başa çatması, tarif və gömrük prosedurlarının uyğunlaşdırılması, vahid logistika məntiqinin qurulması lazımdır. Prezident Əliyevin ifadəsindəki “hər iki tərəfdə reallaşan layihələr” sözləri bu qarşılıqlı asılılığa işarədir. Heç bir tərəf tək başına nəticə əldə edə bilməz, marşrutun gücü onun ən zəif halqasına bağlıdır.

Qeyd etmək lazımdır ki, bu iki mövzu, mina təhlükəsi və nəqliyyat, ilk baxışda bir-birindən uzaq görünsə də, daxili məntiqi ilə bağlıdır. Hər ikisi ərazinin təhlükəsiz və əlçatan olması ilə əlaqəlidir. Minalardan təmizlənmiş torpaq yolların, dəmir yollarının və iqtisadi zonaların yaranmasına imkan verir. Bağlantı layihələri isə regionlara canlılıq gətirərək yenidənqurmanı sürətləndirir. Azərbaycanın azad edilmiş ərazilərdə eyni vaxtda həm mina təmizləməsi, həm də yol-nəqliyyat infrastrukturunun qurulması təcrübəsi bu əlaqənin canlı nümunəsidir. Bu təcrübə Laos üçün də maraqlı ola bilər.

Səfərin ümumi fonu da bu fikirləri möhkəmləndirir. Bu, Laos Prezidentinin Azərbaycana ilk rəsmi səfəridir, diplomatik münasibətlərin otuz ildən çox tarixi var və siyasi, parlamentlərarası, partiya xətti ilə əlaqələr sabit inkişaf edir. Viza rejiminin xidməti pasport sahibləri üçün ləğvi və Birgə Bəyanatın qəbulu münasibətlərin institusional bazasını gücləndirir. Lakin Prezident Əliyevin açıq şəkildə qeyd etdiyi kimi, siyasi yaxınlıq iqtisadi nəticələrlə möhkəmlənməlidir. Bakıda keçiriləcək biznes-forum, təhsil sahəsində təqaüd mexanizmi, investisiya layihələrinin təqdimatı bu istiqamətdə atılan addımlardır.

Nəticə etibarilə, bəyanat iki ölkənin əlaqələrinə realist və konkret baxışı əks etdirir. Minalar problemi ortaq ağrını, nəqliyyat bağlantıları isə ortaq perspektivi simvolizə edir. Birincisi tərəfləri təcrübə mübadiləsinə və humanitar həmrəyliyə, ikincisi isə iqtisadi tərəfdaşlığa çağırır. Hər iki sahədə irəliləyiş əldə olunarsa, Azərbaycan və Laos arasında coğrafi məsafənin yaratdığı əngəl tədricən azalacaq, iki ölkə bir-birinə həm təhlükəsizlik, həm də iqtisadi inkişaf baxımından daha yaxın olacaq. Bu mənada oktyabrın 13-də səsləndirilən fikirlər sadəcə diplomatik nəzakət deyil, gələcək əməkdaşlıq üçün yol xəritəsinin ilkin konturlarıdır.

Arifə Abdullayeva,

YAP Sumqayıt şəhər təşkilatının məsləhətçisi