Azərbaycanın iqtisadi inkişaf strategiyasında qeyri-neft sektorunun genişləndirilməsi, sənayenin şaxələndirilməsi və yeni investisiya imkanlarının yaradılması mühüm yer tutur. Son illərdə həyata keçirilən ardıcıl iqtisadi islahatlar nəticəsində ölkəmizdə qeyri-neft sənayesinin müxtəlif istiqamətlərində yeni istehsal sahələri yaradılıb, investisiya mühiti daha da yaxşılaşdırılıb. Bu baxımdan mədənçilik sektoru da Azərbaycanın gələcək iqtisadi inkişafında böyük potensiala malik sahələrdən biri kimi diqqəti cəlb edir.

Prezident İlham Əliyevin II Azərbaycan Beynəlxalq İnvestisiya Forumu çərçivəsində keçirilən tədbirdə mədənçiliyin böyük potensiala malik sahələrdən biri olduğunu vurğulaması bu istiqamətin ölkə iqtisadiyyatı üçün əhəmiyyətini bir daha göstərir. 2026-cı il 26 sentyabr tarixində başa çatan II Azərbaycan Beynəlxalq İnvestisiya Forumunda sənaye, kritik xammal, iqtisadi təhlükəsizlik, enerji, yaşıl keçid və regional dəyər zəncirləri ilə yanaşı, Azərbaycanın investisiya potensialı da geniş müzakirə olunub. Forum çərçivəsində ümumi dəyəri 10,8 milyard ABŞ dolları olan investisiya layihələrini əhatə edən 23 sənədin imzalanması ölkənin investisiya imkanlarına marağın göstəricilərindən biridir.

Mədənçilik sahəsinin əhəmiyyəti ilk növbədə Azərbaycanın zəngin mineral-xammal ehtiyatları ilə bağlıdır. Ölkəmizdə qızıl, mis, dəmir filizi, alüminium və digər faydalı qazıntıların hasilatı və emalı üçün geniş imkanlar mövcuddur. Bu resursların yalnız hasil edilməsi deyil, onların ölkə daxilində emal olunaraq yüksək əlavə dəyərli məhsullara çevrilməsi iqtisadi siyasətin mühüm istiqamətlərindən birini təşkil edir.

Məhz buna görə də Azərbaycanda mədənçilik artıq yalnız xammal hasilatı kimi deyil, hasilat, emal, metallurgiya və son məhsul istehsalını birləşdirən bütöv sənaye zəncirinin mühüm hissəsi kimi nəzərdən keçirilir. Prezidentin 1 aprel 2026-cı il tarixli Sərəncamında da dağ-mədən və metallurgiya sənayesinin inkişafının iqtisadiyyatın şaxələndirilməsi, sənayeləşmənin dərinləşdirilməsi, ixracın strukturunun genişləndirilməsi və regionların sosial-iqtisadi inkişafının sürətləndirilməsi baxımından strateji əhəmiyyət daşıdığı qeyd olunub.

Bu istiqamətdə mühüm addımlardan biri 23 sentyabr 2026-cı ildə “Azərbaycan Respublikasında dağ-mədən (metal filizləri) və metallurgiya sənayesinin inkişafına dair 2027–2030-cu illər üçün Dövlət Proqramı”nın təsdiq edilməsi olub. Dövlət Proqramı mineral resurslardan səmərəli istifadəni, xammaldan son məhsula qədər dəyər zəncirinin inkişafını və yüksək əlavə dəyər yaradan metal emalının genişləndirilməsini nəzərdə tutur.

Proqramın əsas məqsədlərindən biri ölkənin mineral-xammal bazasının genişləndirilməsi, mövcud istehsal güclərinin artırılması və yeni layihələrin həyata keçirilməsidir. Bu çərçivədə dəmir filizi, alüminium, mis və qızıl kimi istiqamətlər xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Yeni yataqların iqtisadi dövriyyəyə cəlb edilməsi, geoloji tədqiqatların genişləndirilməsi və müasir texnologiyaların tətbiqi qarşıdakı illərdə mədənçilik sektorunun inkişafına əlavə imkanlar yarada bilər.

Dövlət Proqramında qarşıya qoyulan hədəflər sektorun iqtisadi çəkisinin əhəmiyyətli dərəcədə artırılmasını nəzərdə tutur. 2030-cu ilədək dağ-mədən və metallurgiya sektorunun ümumi daxili məhsula töhfəsinin 700 milyon manatdan 1,8 milyard manata, illik ixrac potensialının isə 1,3 milyard manatdan 3,4 milyard manata çatdırılması planlaşdırılır. 2027–2030-cu illər ərzində bu istiqamətdə ümumilikdə 5,3 milyard manat investisiyanın nəzərdə tutulması da sektorun qarşısında genişmiqyaslı vəzifələrin dayandığını göstərir.

Mədənçilik sahəsinin inkişafı regionların sosial-iqtisadi inkişafı baxımından da mühüm əhəmiyyət daşıyır. Dağ-mədən müəssisələrinin fəaliyyət göstərdiyi ərazilərdə yeni iş yerlərinin yaradılması, yol və enerji infrastrukturlarının inkişafı, xidmət sektorunun genişlənməsi yerli iqtisadi fəallığın artmasına şərait yaradır. Eyni zamanda, yeni sənaye müəssisələrinin yaradılması regionlarda yaşayan insanların məşğulluq imkanlarını artırır və onların sosial rifahına müsbət təsir göstərə bilər.

Azərbaycanın işğaldan azad edilmiş ərazilərində perspektivli yataqların iqtisadi dövriyyəyə cəlb olunması da bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Prezidentin 2026-cı il 1 aprel tarixli Sərəncamında Daşkəsən və Gədəbəy rayonlarında filiz emalı müəssisələrinin yenilənməsi ilə yanaşı, azad edilmiş ərazilərdə perspektivli yataqların istismara verilməsinin istehsal və ixrac imkanlarını genişləndirdiyi vurğulanır.

Mədənçilik sektorunun inkişafında əsas məsələlərdən biri də müasir texnologiyaların tətbiqidir. Müasir hasilat və emal texnologiyaları istehsalın səmərəliliyinin artırılmasına, resurslardan daha qənaətlə istifadə olunmasına və məhsulun keyfiyyətinin yüksəldilməsinə imkan verir. Eyni zamanda, ekoloji standartların qorunması və ətraf mühitə təsirlərin minimuma endirilməsi davamlı mədənçilik siyasətinin mühüm şərtlərindən biridir.

Sektorun inkişafı Azərbaycanın ixrac imkanlarının genişləndirilməsi baxımından da yeni perspektivlər yaradır. Hazırda dünya iqtisadiyyatında mis, dəmir filizi, alüminium, qızıl və digər mineral resurslara tələbatın iqtisadi proseslər baxımından xüsusi əhəmiyyəti var. Azərbaycan öz mineral ehtiyatlarından daha səmərəli istifadə etməklə yalnız xammal ixrac edən ölkə kimi deyil, eyni zamanda emal və yüksək əlavə dəyər yaradan sənaye məhsulları istehsal edən ölkə kimi mövqeyini gücləndirmək imkanına malikdir.

Bu baxımdan “xammal-emal-son məhsul” prinsipi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Məsələn, alüminium sənayesinin inkişafı ilə bağlı qarşıya qoyulan hədəflər xammalın daha dərin emalına və ixrac imkanlarının genişləndirilməsinə yönəlib. 2030-cu ilədək alüminium istehsal gücünün 100 min tona, alüminium yayma məhsullarının istehsal gücünün isə 50 min tona çatdırılması nəzərdə tutulur.

Mədənçilik sektorunda investisiyaların artırılması Azərbaycanın beynəlxalq iqtisadi əlaqələrinin genişləndirilməsi üçün də mühüm imkanlar yaradır. II Azərbaycan Beynəlxalq İnvestisiya Forumunun gündəliyində kritik xammal və iqtisadi təhlükəsizlik məsələlərinin xüsusi yer tutması göstərir ki, mineral resurslar müasir qlobal iqtisadiyyatda təkcə sənaye xammalı deyil, həm də strateji əhəmiyyət daşıyan resurslar kimi qiymətləndirilir.

Beləliklə, Prezident İlham Əliyevin “Böyük potensiala malik sahələrdən biri də mədənçilikdir” fikri Azərbaycanın iqtisadi inkişafının yeni mərhələsində bu sahənin rolunu diqqətə çatdırır. Qarşıdakı illərdə əsas məqsəd mövcud mineral ehtiyatlardan səmərəli istifadə etməklə hasilatın, emalın və yüksək əlavə dəyərli istehsalın genişləndirilməsi, investisiyaların cəlb edilməsi, yeni iş yerlərinin yaradılması və ixrac imkanlarının artırılmasıdır.

Mədənçilik və metallurgiyanın inkişafı Azərbaycanın qeyri-neft sənayesinin gücləndirilməsinə, regionların iqtisadi potensialının artırılmasına və ölkənin sənaye istehsalında yeni dəyər zəncirlərinin formalaşmasına xidmət edə bilər. 2027–2030-cu illər üçün təsdiq edilmiş Dövlət Proqramı isə bu istiqamətdə qarşıya qoyulan məqsədlərin sistemli şəkildə həyata keçirilməsi üçün əsas çərçivələrdən biridir.

Azərbaycanın zəngin mineral ehtiyatlarının müasir texnologiyalar, yeni investisiyalar və dərin emal imkanları ilə birləşdirilməsi mədənçilik sektorunu ölkənin gələcək iqtisadi inkişafında mühüm istiqamətlərdən birinə çevirə bilər.

Ehtibar İsmayılov,
YAP Ordubad rayon təşkilatının sədri