Bundan tam bir əsr əvvəl paytaxtımız dünya türkologiyasının mərkəzinə çevrilərək, türk xalqlarının ortaq əlifba, dil, tarix və mədəniyyət vizyonunu müəyyən edən Birinci Türkoloji Qurultaya ev sahibliyi etmişdi. Bu unikal elmi forumun və böyük mənəvi irsin dövlət səviyyəsində layiqincə qeyd edilməsi məqsədilə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti cənab İlham Əliyev 22 oktyabr 2025-ci il tarixli xüsusi Sərəncam imzalamışdır. Bu mühüm Sərəncamdan irəli gələrək ölkəmizdə reallaşan və möhtəşəm “Xankəndi Bəyannaməsi” ilə taclanan “Türk Dünyası Həftəsi” yüz il əvvəlki idealların bu gün də diri olduğunu və gələcəyə işıq saldığını bir daha sübut etdi.
AMEA Naxçıvan Bölməsinin İncəsənət, Dil və Ədəbiyyat İnstitutunun elmi katibi, filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, dosent Zülfiyyə İsmayılla həm 1926-cı il qurultayının tarixi missiyasını, həm də Prezident Sərəncamı əsasında keçirilən yubiley tədbirlərinin müasir türkologiyaya töhfələrini müzakirə etdik.
– Zülfiyyə xanım, sizcə, 1926-cı il qurultayını tarixdə bu qədər unudulmaz edən və bugünkü Türk Dövlətləri Təşkilatının (TDT) yaranmasına qədər gətirib çıxaran o əsas türklük ruhu və fədakarlıq faktoru nə idi? Tarix bu böyük addımı öz yaddaşında necə qorudu?
– Məlumdur ki, 1926-cı ildə Bakıda Birinci Türkoloji Qurultay keçiriləndə çox mürəkkəb bir siyasi dövr idi və o qurultay iştirakçılarının, təşkilatçılarının (məsələn, bəzi böyük mütəfəkkirlərimizin) taleyi sonradan çox ağrılı, repressiyalarla dolu oldu. Lakin onlar canların bahasına başa gəlsə də, ortaq əlifba (Latın qrafikasına keçid) və dil birliyi qərarını məhz Bakıda dünyaya elan etdilər. 1926-cı ildə keçirilən Birinci Türkoloji Qurultayı unudulmaz edən əsas amil onun yalnız elmi toplantı deyil, türk xalqlarının mənəvi özünüdərk hadisəsi olması idi. O dövrdə siyasi mühit son dərəcə mürəkkəb idi. Lakin alimlər, mütəfəkkirlər və ziyalılar türk xalqlarının gələcəyini dil, əlifba və mədəni birlikdə görürdülər. Onların “türklük ruhu” şəxsi təhlükəsizlikdən daha böyük ideala – ortaq yaddaşa, ortaq yazıya və ortaq mədəni gələcəyə xidmət edirdi. Qurultaydan sonra iştirakçıların bir çoxunun repressiyaya məruz qalması bu fədakarlığın nə qədər ağır bədəl hesabına başa gəldiyini göstərdi. Lakin tarix bu addımı qorudu: çünki ideyalar fiziki olaraq susdurulan insanlardan daha uzunömürlü oldu. 1926-cı ildə Bakıda səslənən ortaq əlifba və dil birliyi fikri bu gün Türk Dövlətləri Təşkilatının mənəvi-siyasi əsaslarından biri kimi yenidən yaşayır.
– Dediyiniz kimi, 100 il əvvəl müzakirə edilən mövzular bu gün yenidən aktuallaşıb. O dövrdə ən böyük hədəf ortaq bir latın əlifbasına keçid idi. Bu gün, yəni 2026-cı ildə, “Türk Dünyası Həftəsi”ndə yenidən 34 hərfdən ibarət Ortaq Türk Əlifbası rəsmi olaraq masa üzərindədir. Tarixi paralellər aparsaq, 100 il əvvəl yarımçıq qalan və ya qarşısı kəsilən bu prosesi bu gün tamamlamaq üçün elmi və siyasi zəmin nə dərəcədə hazırdır?
– 100 il əvvəl əsas hədəf ərəb qrafikasından latın qrafikasına keçid və türk xalqları arasında yazı yaxınlığının yaradılması idi. Bu proses sonradan repressiyalar və siyasi qərarlarla dayandırıldı, 1939-cu ildən kiril qrafikasına keçid türk xalqları arasında yazı birliyini zəiflətdi. Bu gün isə vəziyyət tamamilə fərqlidir: müstəqil türk dövlətləri var, TDT kimi siyasi platforma mövcuddur, Türk Akademiyası və dil qurumları ortaq elmi müzakirələr aparır. 2024-cü ilin sentyabr ayında üçüncü iclasdan sonra Bakıdan dünyaya elan olunan 34 hərfdən ibarət Ortaq Türk Əlifbası təklifi də məhz bu tarixi davamlılığın nəticəsidir. Elmi zəmin böyük ölçüdə hazırdır, siyasi iradə isə əvvəlki dövrlə müqayisədə daha əlverişlidir. Əsas məsələ bu ideyanı tələsik inzibati qərar kimi deyil, mərhələli şəkildə - təhsil, nəşriyyat, rəqəmsal texnologiya və terminologiya sahələrində uyğunlaşdırmaqdır.
– Tədbirlər çərçivəsində beynəlxalq konfranslarla yanaşı, xüsusi kitab nəşrləri və arxiv sərgiləri də təqdim olunur. 100 illik yubiley çərçivəsində üzə çıxarılan, bəlkə də indiyə qədər geniş auditoriyaya məlum olmayan hansı tarixi sənədlər və ya faktlar bu həftə ərzində türkoloji aləmə təqdim olundu? Bu nəşrlər milli dillərimizin və mənəvi dəyərlərimizin qorunmasına necə xidmət edəcək?
– Bəli, yubiley tədbirlərində arxiv materiallarının, xüsusi nəşrlərin və elmi topluların təqdim olunması çox mühüm hadisədir. Çünki Birinci Türkoloji Qurultay uzun illər yalnız tarixi fakt kimi deyil, həm də repressiya yaddaşı kimi qapalı qalmışdı. Bu gün həmin sənədlərin üzə çıxarılması qurultayın görünməyən tərəflərini – iştirakçıların məruzələrini, təşkilati yazışmaları, əlifba müzakirələrini, repressiyaya məruz qalan alimlərin fəaliyyətini yenidən elmi dövriyyəyə gətirir. Bu nəşrlər milli dillərimizin qorunmasına iki istiqamətdə xidmət edir: birincisi, tarixi yaddaşı bərpa edir; ikincisi, müasir türkoloji tədqiqatlar üçün etibarlı mənbə bazası yaradır. Dil yalnız ünsiyyət vasitəsi deyil, xalqın mənəvi kimliyidir. Ona görə də bu sənədlər həm elmi, həm də milli-mənəvi baxımdan böyük əhəmiyyət daşıyır.
– Ən çox diqqət çəkən məqamlardan biri gənclərin türk ruhunda tərbiyəsidir. Qurultayda gənc alimlərin və tələbələrin yaşlı nəsillə sintezi qurulur. Bəs real olaraq, türk coğrafiyasındakı universitetlər arasında tələbə mübadiləsi, ortaq dərsliklər və ya gənclərin rəqəmsal media platformalarında bir-biri ilə inteqrasiyası üçün hansı konkret qərarlar gözlənilmək üzrədir?
– Gənclərin türk ruhunda tərbiyəsi bu gün yalnız şüar səviyyəsində qalmamalıdır. Bunun üçün konkret mexanizmlər lazımdır. Türk dövlətlərinin universitetləri arasında tələbə və müəllim mübadiləsinin genişləndirilməsi, ortaq türk tarixi, ortaq ədəbiyyat və ortaq mədəniyyət dərsliklərinin hazırlanması, birgə yay məktəblərinin və gənc türkoloqlar forumlarının keçirilməsi vacibdir. Rəqəmsal platformalarda isə ortaq elektron kitabxanalar, türk dilləri üzrə açıq dərs resursları, terminoloji bazalar və tələbələr üçün birgə media layihələri yaradılmalıdır. Gənclər bir-birini yalnız rəsmi tədbirlərdə deyil, gündəlik elmi, mədəni və rəqəmsal ünsiyyətdə tanımalıdırlar. 1926-cı ildə alimlər Türk dünyasının gələcəyini əlifba və dildə görürdülərsə, 2026-cı ildə bu gələcək həm də universitetlərdə, rəqəmsal platformalarda və gənclərin ortaq düşüncə məkanında formalaşmalıdır.
– Zülfiyyə xanım, bütövlükdə baxsaq, Birinci Türkoloji Qurultayın 100 illik irsi və bu çərçivədə keçirilən “Türk Dünyası Həftəsi” bu gün türkologiya elmi və türk dünyasının birliyi üçün nə ifadə edir?
– Birinci Türkoloji Qurultayın 100 illik yubileyi münasibətilə 2026-cı il iyunun 29-dan iyulun 3-dək Bakı və Xankəndidə keçirilən “Türk Dünyası Həftəsi” türk xalqlarının ortaq elmi, mədəni və mənəvi dəyərlərinin beynəlxalq səviyyədə müzakirəsinə həsr olunmuş mühüm platformaya çevrildi. Tədbir çərçivəsində Türk dünyasının müxtəlif ölkələrindən alimlər, dövlət nümayəndələri, mədəniyyət xadimləri və beynəlxalq təşkilatların təmsilçiləri bir araya gələrək ortaq dil, tarix, ədəbiyyat, mədəni irs və inteqrasiya məsələlərini geniş şəkildə müzakirə etdilər. Bu möhtəşəm həftənin elmi və siyasi zirvə nöqtəsi isə azad Xankəndidə qəbul edilən və Türk dünyasının gələcək yol xəritəsini müəyyənləşdirən tarixi “Xankəndi Bəyannaməsi” oldu. Bir həftə ərzində təşkil olunan plenar iclaslar, panel müzakirələri və bu Bəyannamədə əksini tapan bəndlər Birinci Türkoloji Qurultayın ideyalarının müasir dövrdə aktuallığını bir daha nümayiş etdirdi. Bir həftə ərzində təşkil olunan plenar iclaslar, beynəlxalq elmi konfranslar, panel müzakirələri, seminarlar və mədəni proqramlar Birinci Türkoloji Qurultayın ideyalarının müasir dövrdə aktuallığını bir daha nümayiş etdirdi. Xüsusilə ortaq türk mədəni irsinin qorunması, türkdilli xalqlar arasında elmi əməkdaşlığın genişləndirilməsi, dil siyasəti və ortaq əlifba məsələləri tədbirin əsas müzakirə istiqamətlərini təşkil etdi. 21 ölkədən 120-dən çox xarici elm adamının iştirak etdiyi “Türk Dünyası Həftəsi” və həftə çərçivəsində qəbul olunan tarixi Bəyannamə göstərdi ki, 1926-cı ildə əsası qoyulan türkoloji həmrəylik ideyaları bu gün də öz əhəmiyyətini qoruyur və yeni geosiyasi şəraitdə türk dövlətləri arasında elm, təhsil və mədəni inteqrasiyanın inkişafına mühüm töhfə verir. Bu baxımdan tədbir yalnız yubiley xarakteri daşımır, həm də gələcək türkoloji tədqiqatların və ortaq layihələrin inkişafı üçün mühüm elmi platforma rolunu oynayır.
– 100 illik tariximizə, ortaq dil və mədəniyyət bağlarımıza yönəlmiş bu maraqlı söhbət və ayırdığınız zaman üçün çox sağ olun.
– Mən də sizə təşəkkür edirəm, çox xoş idi. Araşdırmalarınızda və yaradıcılığınızda müvəffəqiyyətlər!
Güntac Şahməmmədli,
AMEA Naxçıvan Bölməsinin əməkdaşı
