Tarixdə elə dönüş nöqtələri olur ki, onları yaşayanlar o anın əhəmiyyətini dərhal anlamır. Anlayış sonradan gəlir - statistikada, xəritədə, beynəlxalq protokollarda. Azərbaycan son iki onillikdə məhz belə bir dönüşü yaşadı. Bu dönüşün tam mənası isə hələ də lazımınca dəyərləndirilməyib. Əhalisi on milyonu keçən, sahəsi Cənubi Qafqazın üçdə birini tutan bu ölkə 1991-ci ildə dünya xəritəsindəki yerini müstəqil dövlət kimi yenidən tutdu. Üstündən otuz il keçdi. Bu otuz ilin içindəki dəyişimə baxanda — neft gəlirlərinin necə idarə olunduğuna, ordunun necə qurulduğuna, diplomatik şəbəkənin necə genişləndiyinə — aydın görünür ki, burada sadə bir inkişaf yox, şüurlu bir dövlət inşası baş verib.
İqtisadi müstəqillik: neftin ötəsindəki məntiq
Azərbaycanın iqtisadi uğurunun yalnız neftlə izah edilməsi ən çox yayılmış səhvlərdən biridir. Əlbəttə, Xəzər nefti həlledici rol oynadı — BTC boru kəməri, 2006-cı ildən etibarən Azərbaycana güclü xarici valyuta axını təmin etdi. Lakin bu gəlirin necə istifadə olunması daha vacib sual idi. Çünki resurs zənginliyi çox vaxt iqtisadi tənbəlliyin, institusional çürümənin, yəni "resurs lənəti" adlanan hadisənin qaynağına çevrilir.
Azərbaycan bu tələdən qaçmağı bacardı. Dövlət Neft Fondu — SOFAZ — bu baxımdan dünya praktikasında uğurlu nümunələrdən biri kimi göstərilir. Fondda toplanan vəsait gündəlik büdcə xərclərini deyil, strateji infrastruktur layihələrini maliyyələşdirdi. Bakı-Tbilisi-Qars dəmir yolu, TANAP boru kəməri, STAR zavodu — bunlar resurs gəlirinin gələcəyə yatırılmasının konkret nəticələridir.
Bu gün Azərbaycan iqtisadiyyatını yalnız neftin saxladığı iddiası faktlarla ziddiyyət təşkil edir. Qeyri-neft sektoru son illərdə ardıcıl böyümə dinamikası nümayiş etdirir. Turizm, kənd təsərrüfatı, informasiya texnologiyaları, logistika — bu sahələr tədricən iqtisadiyyatın dayaq nöqtələrinə çevrilir. Azərbaycan öz iqtisadi modelini yenidən qurmağa çalışır: neftdən asılı iqtisadiyyatdan rəqabətqabiliyyətli, diversifikasiya olunmuş bir quruluşa.
Hərbi güc: otuz illik sınağın nəticəsi
2020-ci ilin payızı Azərbaycan tarixinin ən həlledici fəsli oldu. Cəmi 44 günə sığan Qarabağ müharibəsi yalnız ərazini geri qaytarmadı — o, bir dövlətin hərbi, strateji və mənəvi yetkinliyini sübut etdi. Arxasında on illərlə davam edən islahat, planlaşdırma, texnoloji investisiya dayanırdı.
Azərbaycan ordusu bu müddətdə köklü şəkildə modernləşdirildi. Pilotsuz uçuş aparatlarının — xüsusən Bayraktar TB2 və yerli istehsal olan Zəfər kompleksinin — döyüş meydanında sərgilənən effektivliyi dünya hərb analitikləri tərəfindən xüsusi araşdırma mövzusuna çevrildi. Bu müharibə müasir döyüşün yeni dövrünü açdı: asimmetrik texnologiya üstünlüyünün klassik mövqe müdafiəsini necə dağıtdığını göstərdi.
Lakin hərbi güc yalnız silah deyil. Döyüşçünün motivasiyası, komanda strukturunun çevikliyi, lojistikanın etibarlılığı — bunlar da gücün tərkib hissələridir. Azərbaycan cəmiyyəti bu müharibəni yalnız hərbi əməliyyat kimi deyil, milli istiqlalın tamamlanması kimi yaşadı. Bu birlik hissi döyüş ruhunu formalaşdıran əsas amil oldu.
Diplomatiya: balans siyasətinin incəliyi
Azərbaycanın xarici siyasəti son dərəcə mürəkkəb bir coğrafiyada həyata keçirilir. Şimalda Rusiya, cənubda İran, qərbdə Ermənistan — bu üçbucaq ənənəvi olaraq kiçik dövlətləri böyük güclərə asılı vəziyyətə salır. Azərbaycan isə bu sıxacdan fərqli bir yolla çıxdı: çoxvektorlu, lakin prinsipial bir diplomatiya.
NATO üzvü olmayan Azərbaycan eyni zamanda Rusiya ilə əməkdaşlıq çərçivəsini qoruyur, Türkiyə ilə strateji ortaqlıq qurur, Avropa İttifaqı ilə enerji tərəfdaşlığını dərinləşdirir, İsraillə texnoloji əlaqələr inkişaf etdirir.
Azərbaycanın diplomatik uğurlarından biri də Qoşulmama Hərəkatına sədaqətidir. Bu platforma Azərbaycana Qlobal Cənub ölkələri ilə güclü əlaqələr qurmaq imkanı verir. Bu isə müstəqil diplomatik statusun ən dəyərli üstünlüyüdür.
İnsan kapitalı: inkişafın görünməyən rıçaqı
Dövlətin gücü yalnız onun ordusundan, büdcəsindən ya da coğrafi mövqeyindən ibarət deyil. Əsl güc insan kapitalında — cəmiyyətin savad səviyyəsində, ixtisaslı kadrların keyfiyyətində, innovasiyaya açıqlığında gizlənir. Bu sahədə Azərbaycan öz uğur modelini yaradıb.
Son illər ərzində ali təhsilə dövlət yatırımları əhəmiyyətli dərəcədə artıb. SABAH qrupları, dövlət təqaüd proqramları kimi yeni quruluşlar ixtisaslı kadr potansiasının formalaşmasına xidmət edir. Diasporanın intellektual potensialını ölkəyə cəlb etmək məqsədilə həyata keçirilən proqramlar da bu istiqamətdə mühüm addımdır.
COP29-un 2024-cü ildə Bakıda keçirilməsi isə başqa bir mesaj verdi: Azərbaycan beynəlxalq gündəmdə passiv iştirakçı deyil, aktiv formalaşdırıcıdır. Bu növ böyük tədbirləri ev sahibliyi ilə qəbul etmək yalnız nüfuz məsələsi deyil — bu, ölkənin insan kapitalına, infrastrukturuna və idarəetmə qabiliyyətinə olan inamın ifadəsidir.
Sonda: güc nədir?
Güc - silahlı qüvvənin ölçüsü deyil. Güc — bir dövlətin öz taleyini özünün müəyyənləşdirə bilməsi deməkdir. Bu mənada Azərbaycan son otuz ildə, xüsusən də son onillikdə, həqiqi gücə doğru irəliləyib.
Bir həqiqəti görməzdən gəlmək olmaz: 1991-ci ilin xaosundan, 1990-ların müharibəsindən, iqtisadi çöküşündən keçib bu günə gəlmiş Azərbaycan artıq regionda söz sahibi olan, öz şərtlərini özü müəyyənləşdirən bir dövlətdir. Bu, əldə edilmiş ən böyük strateji nailiyyətdir.
Kiçik coğrafiya, böyük iradə ilə birləşəndə — tarix yenidən yazılır.
Tural İsmayılov,
Analitik
