Artıq nəzarət yox, məsuliyyət dövrü önə çıxır

Son illər rəqəmsal texnologiyaların sürətli inkişafı cəmiyyət həyatının bütün sahələrinə təsir göstərdiyi kimi, uşaqların gündəlik həyatına da dərindən nüfuz edib. Sosial şəbəkələr artıq yalnız ünsiyyət vasitəsi deyil, həm də informasiya, əyləncə və sosial identifikasiya platformasına çevrilib. Lakin bu transformasiya ilə paralel olaraq, xüsusilə azyaşlı istifadəçilərin təhlükəsizliyi, psixoloji sağlamlığı və sosial davranışları ilə bağlı narahatlıqlar da artmaqdadır. Məhz bu səbəbdən bir sıra ölkələrdə müəyyən yaş həddinə qədər uşaqların sosial şəbəkələrə girişinin məhdudlaşdırılması istiqamətində qanunvericilik təşəbbüsləri gündəmə gətirilir və artıq bəzi hallarda tətbiq mərhələsinə keçid edilir.

Bu yanaşmanın əsasını təşkil edən faktorlar çoxşaxəlidir. İlk növbədə, uşaqların psixoloji inkişaf mərhələsi nəzərə alınır. Mütəxəssislər bildirirlər ki, erkən yaşlarda sosial şəbəkələrə məruz qalma diqqət dağınıqlığı, asılılıq, özünəqapanma və sosial müqayisə sindromu kimi problemlərin yaranmasına səbəb olur. Xüsusilə filtr olunmamış informasiya axını, zorakılıq və aqressiya elementlərinin geniş yayılması uşaqların dünyagörüşünə mənfi təsir göstərir. Bundan əlavə, kibertəhlükəsizlik məsələləri şəxsi məlumatların qorunması, onlayn zorakılıq (kiberbullinq) və manipulyasiya riski dövlətləri daha sərt tənzimləmə mexanizmləri üzərində düşünməyə vadar edir.

Bir çox Qərb ölkələrində artıq konkret addımlar atılır. Qanunvericilik səviyyəsində sosial platformalara yaş yoxlama mexanizmlərinin tətbiqi, valideyn nəzarətinin gücləndirilməsi və platforma sahiblərinə əlavə məsuliyyətlərin yüklənməsi kimi tədbirlər müzakirə olunur. Bu yanaşma təkcə qadağa xarakteri daşımır, eyni zamanda, rəqəmsal savadlılığın artırılması, uşaqların təhlükəsiz internet istifadəsinə yönləndirilməsi kimi maarifləndirici tədbirlərlə də müşayiət olunur.

Hüquqi çərçivədən strateji yanaşmaya

Məsələnin Azərbaycan kontekstində aktuallaşması isə bu istiqamətdə atılan son addımlarda daha aydın görünür. Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin  Uşaqların rəqəmsal mühitdə zərərli məzmun və təsirlərdən qorunması ilə bağlı tədbirlər haqqında Sərəncamı bu sahədə dövlət siyasətinin yeni mərhələyə keçdiyini göstərir. Sənəddə qeyd olunur ki, informasiya-kommunikasiya texnologiyalarının sürətli inkişafı və sosial şəbəkələrin ictimai münasibətlər sistemində artan rolu fonunda mövcud hüquqi tənzimləmə mexanizmlərinin müasir çağırışlara uyğun şəkildə təkmilləşdirilməsi zəruridir.

Sərəncamın məzmunu göstərir ki, rəqəmsal mühit artıq yalnız texnoloji platforma deyil, sosial münasibətlərin formalaşdığı və fərdi davranışların istiqamətləndiyi kompleks bir sistemdir. Uşaqların bu mühitə erkən yaşda daxil olması isə onların psixoloji rifahı, təhlükəsizliyi və sağlam inkişafı baxımından yeni risklər yaradır. Bu baxımdan sənəd yalnız normativ hüquqi akt deyil, həm də strateji yanaşmanın ifadəsi kimi çıxış edir.

Sənəddə beynəlxalq təcrübəyə istinad olunması da xüsusi diqqət çəkir. Qeyd olunur ki, bir çox ölkələrdə sosial şəbəkələrin fəaliyyətinin daha ciddi şəkildə tənzimlənməsi, uşaqlar üçün risklərin azaldılması, şəxsi məlumatların qorunması və təhlükəsizlik standartlarının gücləndirilməsi istiqamətində konkret addımlar atılır. Bu yanaşma çərçivəsində platformalara əlavə öhdəliklərin müəyyən edilməsi və onların məsuliyyətinin artırılması əsas istiqamətlərdən biri kimi önə çıxır.

Eyni zamanda, Sərəncam balanslı yanaşmanı özündə ehtiva edir. Burada yalnız məhdudiyyətlərdən deyil, həm də qoruyucu və inkişafyönümlü mexanizmlərdən bəhs olunur. Valideyn nəzarətinin gücləndirilməsi, platformadaxili təhlükəsizlik alətlərinin tətbiqi və yaşa uyğun məzmun filtrlərinin yaradılması uşaqların rəqəmsal mühitdə daha təhlükəsiz fəaliyyətinə şərait yaradır. Bu isə qadağa ilə imkan arasında optimal tarazlığın qorunmasına xidmət edir.

Digər mühüm məqam isə rəqəmsal savadlılığın artırılması ilə bağlıdır. Uşaqların yalnız texniki vasitələrlə qorunması kifayət etmir. Onların informasiya ilə davranış bacarıqlarının inkişaf etdirilməsi, kritik düşünmə qabiliyyətinin formalaşdırılması və rəqəmsal etik normaların mənimsədilməsi uzunmüddətli perspektivdə daha dayanıqlı nəticələr vəd edir. Bu baxımdan təhsil sistemi və ictimai maarifləndirmə təşəbbüsləri xüsusi əhəmiyyət kəsb edir.

Texnologiya nəhəngləri nə qədər məsuliyyət daşıyır?

Maraqlı məqamlardan biri də texnologiya şirkətlərinin bu prosesdə rolu ilə bağlıdır. Böyük sosial media platformaları son illərdə uşaqlar üçün xüsusi təhlükəsizlik alətləri, valideyn nəzarəti funksiyaları və məzmun filtrasiya mexanizmləri təqdim etməyə başlayıblar. Lakin bu tədbirlərin yetərli olub-olmaması hələ də açıq sual olaraq qalır və dövlətlərin bu sahədə daha aktiv mövqe tutması tendensiyası güclənir.

Nəticə etibarilə, uşaqların sosial şəbəkələrə çıxışının məhdudlaşdırılması ilə bağlı qlobal tendensiya müasir dövrün ziddiyyətli reallıqlarından birini əks etdirir. Bir tərəfdə texnologiyanın yaratdığı imkanlar, digər tərəfdə isə onun doğurduğu risklər dayanır. Azərbaycan nümunəsində isə bu məsələyə sistemli və strateji yanaşmanın formalaşdığı müşahidə olunur. Uşaqların rəqəmsal mühitdə qorunmasının dövlət siyasətinin prioritet istiqamətlərindən birinə çevrilməsi gələcək nəsillərin sağlam inkişafı baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır.

Nigar Orucova, “İki sahil”